Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Alexander Pechtold: de man zonder wie D66 niet meer zou bestaan

Democratie

Wilma Kieskamp

© Phil Nijhuis

Een makelaar in politiek vertrouwen, en een van de beste dealmakers van het Binnenhof verlaat de politiek. Alexander Pechtold redde D66, maar maakte zich zo onmisbaar dat de partij een harde systeemtest te wachten staat.

De aanblik van de eerste rij stoelen bij het D66-congres vertelde zaterdag eigenlijk al wat er te gebeuren stond. Daar zaten de mensen op wie Alexander Pechtold zijn hele politieke loopbaan heeft vertrouwd. Een soort 'survivalgroep', waarmee hij D66 in twaalf jaar uit de modder trok.

Lees verder na de advertentie

Bijvoorbeeld Ingrid van Engelshoven, tegenwoordig minister van onderwijs. Maar voor Pechtold is ze de vrouw die in 2006 op het dieptepunt met hem samen optrok. Op een andere stoel zat Pia Dijkstra, die het vrijzinnige profiel van D66 weer gezicht gaf. Daar zat Thom de Graaf, die Alexander Pechtold in 2005 vroeg 'het nationale toneel op te gaan', en hem minister maakte. Hun gezamenlijke regeeravontuur liep weliswaar voor D66 rampzalig af, maar het hielp Pechtold zich altijd te herinneren hoe kwetsbaar D66 kan zijn.

Zijn enorme persoonlijke netwerk is de kerk waar D66 min of meer op drijft

Op de eerste rij zaten ook opvallend veel onbekende namen uit de tijd dat D66 in de peilingen op nul zetels stond. Een vrouw als Carla Pauw, in wiens woonkamer Pechtold werd overgehaald om lijsttrekker te worden. En mensen uit de tijd dat hij nog wethouder in Leiden was, en niemand had durven voorspellen dat hij één van de bekendste politici van Nederland zou worden. 

Met Mark Rutte in 2011 voorafgaand aan het debat over de begroting van Algemene Zaken en de begroting van de koning. © Bart Maat

Nog één keer had Alexander Pechtold zijn hechte groep verzameld. Zijn stem brak tijdens zijn afscheidstoespraak, maar niet toen hij vertelde waarom hij stopt als politiek leider. Wel bij het noemen van mensen die hij nog miste op de voorste rij, omdat ze overleden zijn. Onder wie fractievoorzitter Els Borst: "Zij is vermoord na terugkeer van een D66-congres".

Welbespraakt

Wat moet D66 zonder Alexander Pechtold? Een hele generatie kiezers heeft alleen nog maar Pechtold meegemaakt als lijsttrekker, elf verkiezingen op rij. Daarvan won hij er tien. Binnen de partij weten leden niet eens hoe dat eruit zou moeten zien, een D66-congres zonder Pechtold. De politiek leider was niet alleen het welbespraakte gezicht naar buiten. Zijn enorme persoonlijke netwerk is de kurk waar D66 min of meer op drijft. Elke grote beslissing, elke onderhandeling ging, tot zaterdag, via Pechtold. Tekenend is hoe druk hij het kreeg toen D66 vorig jaar weer ging regeren. Pechtold klaagde dat fractieleden hem voor elk wissewasje kwamen vragen welk standpunt zij konden uitdragen in de Tweede Kamer. Het gaf ook aan hoe belangrijk zijn toestemming blijkbaar was voor de fractie.

Alexander Pechtold en zijn vrouw bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2010 in strandtent DOEN. © Roger Dohmen

Als één man zo centraal heeft gestaan in een partij, zo lang, dan wordt de opvolging een systeemtest. Het is waarschijnlijk mede de reden dat Pechtold niet langer wilde aanblijven. Een opvolgingsstrijd is voor elke partij een risico, dat weet hij ook. D66 moet dat allemaal op tijd achter de rug hebben want over twee jaar is alweer de campagne voor de volgende parlementsverkiezingen. Als de coalitie valt, nog eerder. "Wat is mijn houdbaarheid? Wat is mijn effectiviteit", vroeg hij zich zaterdag af. Pechtold kennende, als de man die alles onder controle heeft in de partij, heeft hij al vanaf de kabinetsformatie zitten puzzelen wat het beste zou zijn.

Een goede deal is bij Pechtold vaak gebaseerd op een persoonlijke klik met de tegenstander

Dat tweede, de effectiviteit, daar draait deze beslissing om terug te treden om. Nog veel meer om dan om het eerste, de houdbaarheid. Pechtold is voor de partij de grote dealmaker geweest. Hij bracht D66 terug in 'het centrum van de macht', zoals hij zelf memoreerde in zijn afscheidsspeech.

Het is niet overdreven hem in het rijtje te zetten van de drie grote namen die de geschiedenis van D66 hebben bepaald. De eerste was Hans van Mierlo die in 1966 de partij oprichtte, de leider met de grootse en meeslepende vergezichten over democratische vernieuwing. De tweede was Jan Terlouw, die in de jaren zeventig het nieuwe verhaal bracht over natuur en milieu, en over economische hervormingen. De kiezers vonden het prachtig maar stemden niet op D66. De partij was een chaos. Zelfs de gemiddelde studentenvereniging had minder interne strubbelingen.

Bestaansrecht

Alexander Pechtold heeft van D66 een serieuze partij gemaakt, met blijvend bestaansrecht. Met D66 in gemeentebesturen, bloeiende lokale afdelingen, strakke campagnes en spindoctors die het beeld van D66 ten opzichte van andere partijen waar nodig handig oppoetsen. Ook het ultieme doel is nu bereikt. "Mijn einddoel was: D66 in het kabinet brengen. Dat is gelukt", zei hij zaterdag. Volgens Pechtold is '80 procent van het verkiezingsprogramma' in het regeerakkoord van het kabinet Rutte III terechtgekomen, dankzij het gedisciplineerde optreden van de partij tijdens en na de kabinetsformatie. Al lijkt dat een wat overdreven schatting, zeker is dat andere politieke partijen in Den Haag met bewondering kijken hoe slim Pechtold vaak weet te onderhandelen.

In 2005 op een speciaal partijcongres over het Paasakkoord met Thom de Graaf, Els Borst en Hans van Mierlo. © Werry Crone

Een goede deal is bij Pechtold vaak gebaseerd op een persoonlijke 'klik' met de tegenstander. Zoals hij binnen de partij vaak werkt op basis van persoonlijke vertrouwensrelaties, zo doet hij dat ook richting andere politieke partijen. Daarbij speelt Pechtold de middenpositie van D66 in het politieke krachtenspel vaak handig uit. Als oud-veilingmeester is hij vaak zo slim nét niet het onderste uit de kan te halen, zodat de ander de volgende dag ook nog tevreden is over de deal. Die strategie leverde D66 voor de lange termijn het meeste op.

Rembrandt

Met Halbe Zijlstra, fractievoorzitter van de VVD, kon Pechtold bijvoorbeeld snoeiharde Kamerdebatten voeren toen D66 in 2015 nog in de oppositie zat. Maar ondertussen bedachten ze ook samen het plan om twee Rembrandts naar Nederland te halen, voor oud-veilingmeester Alexander Pechtold een hoogtepunt in zijn loopbaan. "Dat hele avontuur is voortgekomen uit het feit dat Halbe en ik het goed met elkaar konden vinden", zei hij later.

Zelfs met Geert Wilders, zijn grote politieke vijand, waren de relaties op persoonlijk vlak prima. Ze konden elkaars felheid wel waarderen. Dat klonk ook door in de reactie van Wilders op Pechtolds vertrek uit de politiek. "Adieu", schreef de PVV-leider op Twitter, in een voor hem ongebruikelijk milde tweet. Wilders maakte op indirecte wijze de partij D66 en leider Alexander Pechtold groot. Veel kiezers keerden vanaf 2010 terug naar D66 omdat Pechtold in Kamerdebatten en op tv Wilders verbaal hevig bestreed.

Je moet als politicus mensen meenemen in je verhaal. Je moet vertellen bij Pauw wat je drijft

Alexander Pechtold

Die tv-optredens bij praatprogramma's, vooral als Wilders weer eens de koran of hoofddoeken wilden verbieden, waren vaak Pechtolds sterkste momenten. Wel kreeg hij kritiek: hij was wel erg vaak op tv. Dat was een bewuste keuze, Pechtold vindt dat politici massamedia moeten gebruiken: "Je moet als politicus mensen meenemen in je verhaal. Je moet vertellen bij Pauw wat je drijft. Dat deed het kabinet Rutte-2 verkeerd", vertelt hij in het boek 'Vrienden tegen Wil en Dank', waarin politici terugkijken op de vorige kabinetsperiode.

Met de kleine christelijke partijen heeft D66 nog steeds een goede verstandhouding omdat Pechtold in 2013 met CU-leider Arie Slob van de ChristenUnie en SGP-leider Kees van der Staaij het 'Lenteakkoord' sloot. In de economische crisis gaven ze het kabinet van VVD en PvdA gedoogsteun.

Zulke deals, die vriend en vijand verbaasden, waren een kolfje naar de hand van Alexander Pechtold. Het akkoord was de terugkeer van D66 als invloedrijke partij. Pechtold had dat jaar eigenlijk de landelijke politiek willen verlaten om burgemeester van Utrecht te worden, ware het niet dat Els Borst het hem verbood. "Ze kwam binnen en wilde niet eens een kopje thee. 'Jouw vertrek is nicht im Frage', zei ze.

Deals als het Lenteakkoord plaveiden de weg voor regeringsdeelname, al moest Pechtold eerst nog veel geduld opbrengen. Twee jaar later, in het jaar dat hij met Halbe Zijlstra de Rembrandts naar Nederland haalde, kwijnde D66 alweer weg in de oppositie. Pechtold had het er maar moeilijk mee: "Geen journalisten op de gang, geen telefoontjes van Rutte meer", zegt hij in het boek over Rutte II.

Gebrek aan klik

Veel slechter waren in al die jaren de relaties juist met de leiders van linkse partijen, hoewel Pechtold met Femke Halsema van GroenLinks zo goed kon opschieten dat hij hoopte dat ze minister wilde worden. Fameus is het gebrek aan klik met Diederik Samsom van de PvdA. Pechtold en hij werden een paar jaar geleden door premier Rutte naar een strandtent in Scheveningen gestuurd om te overleggen of D66 alsnog kon toetreden tot het kabinet Rutte-2. Met boze hoofden kwamen beiden naar buiten. Pechtold vond dat Samsom 'college gaf' en voelde zich gekleineerd.

Het einddoel is bereikt: re­ge­rings­ver­ant­woor­de­lijk­heid dragen

Met Jesse Klaver van GroenLinks is de breuk zo diep dat Pechtold dit weekeinde het uitgebreide afscheidsinterview dat hij gaf aan Vrij Nederland, gebruikte om een rekening te vereffenen. Klaver heeft hem bij de kabinetsformatie 'pijn gedaan'. Nooit had GroenLinks mogen zeggen dat bij de formatie D66 door een 'morele ondergrens' was gegaan door de Turkije-deal over vluchtelingen te accepteren. Pechtold kan nog steeds woedend worden over dat verwijt. "Het was een van de weinige momenten in al die jaren dat ik diep emotioneel geraakt was door wat er in de politiek gebeurde". Op de achtergrond speelt zeker ook mee dat GroenLinks inmiddels een geduchte concurrent is van D66, en dat zulke kiezers zulke verwijten ook oppikken.

Al was zijn doel dat D66 zou regeren in een breed kabinet met ook GroenLinks erin, Pechtold sluit zijn politieke loopbaan af in een coalitie met christelijke partijen. Maar het einddoel is bereikt: regeringsverantwoordelijkheid dragen. Dat samen regeren met de ChristenUnie is een enorme stap voor D66. Het gaat inhoudelijk veel verder dan een gedoogconstructie met Rutte II, maar dankzij zijn gezag binnen de partij loodste Pechtold D66 soepel naar zijn einddoel toe.

Hij is 52 jaar, en kan nog een hele carrière hierna hebben. Al beweerde hij zaterdag dat zijn eerste doel voorlopig is om 'ook doordeweeks het huiswerk van de kinderen na te kijken'. Pechtold kennende heeft hij ook al nagedacht over de volgende stappen in zijn loopbaan. Burgemeester in een grote stad worden is altijd een grote wens geweest. Op een eerder partijcongres van D66 stond hij tegenover met een groep rasechte Rotterdammers, uitgenodigd om hun politieke zorgen eens op tafel te leggen bij de partij. De Rotterdammers liepen met hem weg. Mentaal droeg Pechtold de burgemeesters ketting daar al even.

Lees ook:

'Adieu Alexander': Pechtold stopt als partijleider van D66

Alexander Pechtold stopt als fractievoorzitter van D66. Dat heeft hij zatermiddag bekendgemaakt op het congres van de partij in Den Bosch. Pechtold neemt dinsdag afscheid van de Tweede Kamer.

Wie wordt de opvolger van Pechtold? Dit zijn de kanshebbers

D66 zegt een ‘luxeprobleem’ te hebben: er zijn meerdere geschikte kandidaten, die allemaal belangstelling hebben. Daarin schuilt ook het risico. Een interne opvolgingsstrijd kan de partij ernstig schaden.

Deel dit artikel

Zijn enorme persoonlijke netwerk is de kerk waar D66 min of meer op drijft

Een goede deal is bij Pechtold vaak gebaseerd op een persoonlijke klik met de tegenstander

Je moet als politicus mensen meenemen in je verhaal. Je moet vertellen bij Pauw wat je drijft

Alexander Pechtold

Het einddoel is bereikt: re­ge­rings­ver­ant­woor­de­lijk­heid dragen