Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

‘Waarheid. Een handleiding’ wil u wapenen tegen het gevaar van misleiding

Democratie

Co Welgraven

Brexiteer Boris Johnson tijdens Leave-campagne. Hij weet als geen ander hoe je, in je eigen voordeel, handig met de waarheid kunt omgaan. © EPA
recensie

De brexit werd aangeprezen met alternatieve feiten. Hoe wapen je je als burger tegen deze halve waarheden? Hector Macdonald schreef een boek met adviezen. Misschien net iets te veel adviezen.

Tijdens de campagne voor het brexitreferendum in het voorjaar van 2016 reed een rode dubbeldekker door het Verenigd Koninkrijk met op de zijkant in koeienletters de tekst: ‘We sturen per week 350 miljoen pond naar de EU. Laten we het in plaats daarvan besteden aan de NHS’ - de Britse gezondheidszorg.

Lees verder na de advertentie
Regelrechte leugens zijn niet het gevaarlijkst, veel linker is de halve waarheid

De mededeling stond diplomatiek gezegd op gespannen voet met de waarheid. Maar er zaten wel elementen in die kloppen: het VK geeft per week honderden miljoenen aan Brussel, net als de andere EU-landen. En de NHS kan heel goed geld gebruiken. Maar wat de opstellers, de harde brexiteers, verzuimden te vermelden was dat hun land per week ook heel veel geld terugkrijgt, bijvoorbeeld aan landbouwsubsidies en steun aan arme regio’s. Het VK is wel een nettobetaler: het draagt meer aan Brussel af dan dat het ontvangt, maar het verschil is lang geen 350 miljoen pond per week. Kortom, de slogan op de bus was zwaar misleidend.

Eurofreaks

Brexiteer Boris Johnson was vaak in en rond de bus te zien, glimmend van trots. Hij weet als geen ander hoe je, in je eigen voordeel, handig met de waarheid kunt omgaan. Begin jaren negentig van de vorige eeuw was hij, amper droog achter de oren, correspondent voor de Daily Telegraph in Brussel. Regelmatig wist hij zijn Britse en buitenlandse collega’s in de EU-hoofdstad te verrassen met zwaar aangezette verhalen over de Brusselse regelzucht. De door hem gehate eurofreaks zouden van plan zijn het leven van de honderden miljoenen Europeanen te verzieken met allerlei belachelijke en volstrekt overbodige regels. Zo zou Europa zelfs willen voorschrijven hoe krom een banaan moest zijn om een banaan te mogen heten.

Het was allemaal pure misleiding. De verhalen waren goeddeels uit de duim gezogen, flink overtrokken en eenzijdig. Maar er zat altijd een element in, hoe miniem ook, dat klopte. Dus het was niet gemakkelijk Boris van leugens te beschuldigen.

© TR BEELD

De Britse communicatiedeskundige Hector Macdonald verwijst in ‘Waarheid’ regelmatig naar de brexitcampagne om zijn betoog kracht bij te zetten. Het zijn niet alleen de ‘weggaanders’ die een loopje met die waarheid nemen, ook de ‘blijvers’ kunnen er wat van; zij goochelen eveneens met cijfers en willen nogal eens de gevolgen van het vertrek van het VK uit de Europese Unie overdrijven. Macdonald haalt ook graag Donald Trump aan die na amper twee jaar presidentschap al op ruim achtduizend onjuiste of misleidende opmerkingen staat, aldus The Washington Post die deze score per dag bijhoudt.

Goedbedoelde adviezen

Regelrechte leugens zijn niet het gevaarlijkst, aldus de auteur, want die zijn meestal vrij eenvoudig te herkennen en dus te weerleggen. Veel linker is de halve waarheid, de bewering die niet het hele verhaal maar slechts een deel vertelt, het verdoezelen van feiten, of het plaatsen daarvan in de verkeerde context. Link is ook het spinnen waar sommige voorlichters zo bedreven in zijn - zij kunnen met droge ogen ‘alternatieve feiten’ aandragen die óók waar zijn.

Hector Macdonald © TR BEELD

Dit boek, zo schrijft Macdonald, “is bedoeld voor iedereen die het beu is om door strikt genomen ware beweringen van politici, marketeers en pr-mensen om de tuin te worden geleid”. De auteur wil zijn lezers handvatten aanreiken om Misleiding (hij schrijft het woord op den duur met een hoofdletter, zo gevaarlijk vindt hij het) te herkennen en ter discussie te stellen - op het werk, thuis, in de kroeg, op sociale media. Macdonald komt met honderden voorbeelden van misleiding en hij geeft tientallen adviezen hoe ze te detecteren en onschadelijk te maken, waarbij hij het intrappen van een open deur niet schuwt: kijk uit voor Misleiders ‘die belangrijke waarheden begraven onder een berg irrelevante mededelingen’. De voorbeelden en adviezen zijn zo talrijk dat je regelmatig de lijn van het boek uit het oog verliest.

In het nawoord roept schrijver de lezers op alerter te zijn op nepnieuws en misleiding, meer aan factchecking te doen en de misleiders aan de schandpaal te nagelen. Het zijn goedbedoelde adviezen. Maar of het helpt? De slogan van 350 miljoen pond is talloze malen tegengesproken, met een keur van argumenten en cijfers waar geen speld tussen te krijgen is, maar blijkens opiniepeilingen gelooft nog steeds een flinke minderheid van de Britse bevolking - meer dan veertig procent - dat er met de tekst op die rode dubbeldekker niks mis was.

Oordeel: zo veel adviezen dat je de lijn van het boek uit het oog verliest.

Waarheid. Een handleiding
Hector Macdonald, vert. J. Ruitenberg 
De Geus; 416 blz. € 23,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Deel dit artikel

Regelrechte leugens zijn niet het gevaarlijkst, veel linker is de halve waarheid