Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Russen accepteren niemand boven zich, VS-dominantie pikken ze nooit'

Democratie

Marno de Boer

© Berend Vonk
Interview

Het zou kunnen: ontspanning in de nieuwe Koude Oorlog. Maar analist Dmitri Trenin ziet het niet gebeuren.

Er ligt nog een jarenlange confrontatie tussen de VS en Vladimir Poetin in het verschiet, zo denkt Dmitri Trenin, directeur van het Carnegie Instituut in Moskou. Trenin geldt als een onafhankelijk denker over het Russische veiligheidsbeleid. Hij behoort niet tot de westerse experts die een harde lijn richting Rusland bepleiten, maar maakt ook geen onderdeel uit van de Russische analisten die Poetins beleid te vuur en te zwaard verdedigen.

Lees verder na de advertentie

Wat zegt de verkiezingsoverwinning van 18 maart over de positie van Poetin?

“Verkiezingen in Rusland zijn niet bedoeld om de machthebbers te veranderen, maar om de zittende macht te bevestigen. Er zit een autoritair bewind in het Kremlin, maar het rust wel op de instemming van het volk. In die zin heeft Poetin een sterk mandaat gekregen. Een absolute meerderheid van de geregistreerde kiezers heeft op hem gestemd. Dat komt voor een belangrijk deel door de geopolitieke spanning met het Westen. Mensen scharen zich dan achter de leider.”

Tijdens zijn inauguratie begon Poetin ineens over economische groei en betere sociale voorzieningen.

“Poetin en de mensen om hem heen volgen de publieke opinie in Rusland nauwgezet. Ze ontvangen rapporten waarin onverbloemd staat wat de mensen denken. Ze hebben dus een behoorlijk nauwkeurig beeld van wat er speelt in het land. Hij heeft begrepen dat weerstand bieden aan het Westen niet genoeg is. Als je de thema’s die het dagelijks leven van mensen raken negeert, kun je de volgende verkiezingen verliezen.”

Ik denk niet Poetin ooit echt met pensioen gaat, hij vat zijn taak op als een door God gegeven missie

Betekent dit ook dat Poetin moet hervormen?

“Dat hangt ervan af wat u met hervormingen bedoelt. Fundamentele veranderingen, zoals het aanpakken van machtige monopolies, zie ik niet gebeuren. Dat levert risico’s op voor de stabiliteit van het hele systeem waarin economische en politieke macht met elkaar verweven zijn.

“Maar Poetin kan een heleboel nuttige kleinere aanpassingen en verbeteringen doorvoeren. Cynici zeggen dat hij met cijfers zal goochelen om sociale programma’s tot een succes te verklaren, maar dat zal niet helpen. Uiteindelijk merken mensen toch wel of de gezondheidszorg is verbeterd of niet.”

Volgens de grondwet kan Poetin tot 2024 president blijven. Wat gebeurt er daarna?

“Tenzij er tegen die tijd een grote crisis is, denk ik dat hij van plan is om geleidelijk terug te treden. Hij probeert een ordentelijke machtsoverdracht te arrangeren en het systeem intact te houden. Ik denk niet dat hij ooit echt met pensioen gaat, hij vat zijn taak op als een door God gegeven missie. Mogelijk laat hij het dagelijks bestuur van het land geleidelijk aan anderen over. Daar zijn genoeg voorbeelden van. In Singapore bleef Lee Kuan Yew als minister-mentor deel van het kabinet uitmaken.”

De afgelopen jaren had de Russische economie het moeilijk. De olieprijs was laag, en als straf voor de militaire interventie in Oekraïne legden Europa en de VS in 2014 economische sancties op. Dit jaar besloten de VS tot extra strafmaatregelen voor specifieke Russische zakenlieden en bedrijven. Amerikaanse bedrijven mogen geen zaken meer met hen doen. Volgens het Witte Huis zijn de sancties een reactie op een breed scala aan ‘Russische kwaadaardige activiteiten’ - van bemoeienis met westerse verkiezingen, tot steun aan de Syrische leider Assad en de mogelijke vergiftiging van dubbelspion Skripal in Groot-Brittannië.

Volgens Trenin zou Poetin sanctieverlichting goed kunnen gebruiken om zijn economische ambities te realiseren. Toch denkt hij niet dat een compromis, waarbij Rusland bijvoorbeeld meewerkt aan vrede in Oekraïne, kans van slagen heeft. “De Amerikaanse houding tegen Rusland wordt in essentie niet bepaald door deze of gene specifieke actie van Moskou. De eigenlijke drijfveer is simpelweg het bestaan van Rusland. De VS zien dat als een uitdaging. De VS zullen blijven ijveren voor meer sancties, om Rusland in de problemen te brengen.”

Pas over een jaar of tien zit er misschien een president in het Witte Huis die de relatie met Rusland kan verbeteren

Waarom vormt Rusland zo’n uitdaging?

“De VS willen dat anderen hun dominantie aanvaarden. In de Navo zijn landen uiteindelijk ook junior partner van Amerika. Rusland heeft zo’n positie nooit willen accepteren. In de jaren negentig lag Rusland op zijn gat en werd het genegeerd. Als een land dan terugkomt als een onafhankelijke en machtige mogendheid, zit het vol revanchegevoelens.

“Russen zijn ook niet pragmatisch, zoals de Chinezen. Die hebben jarenlang gedaan alsof ze bereid waren tot compromissen met de VS en profiteerden ondertussen van een stabiele wereld. Maar die manier van denken is te rationeel voor Russen. Wij reageren direct in je gezicht. We accepteren niemand boven ons, punt uit. De VS kunnen Rusland niet tot gehoorzaamheid dwingen. Met sancties laten ze Rusland in ieder geval een prijs betalen voor recalcitrant gedrag.”

Er is dus geen hoop op een detente?

“Trump kan geen stappen zetten, want dat zal onmiddellijk uitgelegd worden als een bedankje voor de beweerde Russische steun aan zijn verkiezingscampagne. Als er na Trump een Democratische president komt, zal die waarschijnlijk wraak op Rusland willen nemen. Pas daarna, over een jaar of tien, zit er misschien een president in het Witte Huis die de relatie met Rusland kan verbeteren.

“Maar om eerlijk te zijn, zie ik de sancties alleen verdwijnen als Rusland in een democratie verandert of als het de geopolitieke dominantie van de VS accepteert. Dat laatste is onder het huidige leiderschap uitgesloten. Maar de Amerikanen kijken verder dan Poetin en denken dat Rusland zoals de Sovjet-Unie is. Ze hopen dat het door een harde aanpak uiteenvalt.”

Ondertussen loopt ook de militaire retoriek tussen Rusland en de VS op. Poetin maakte dit jaar het bestaan van nieuwe krachtige kernwapens bekend, die in een demonstratiefilmpje de VS raakten. Eerder beloofde hij dat het leger de komende jaren ultramoderne straaljagers en tanks krijgt. Maar schijn bedriegt, aldus Trenin.

“Het is waar dat Poetin op de Russische tv praat over nieuwe wapens. Maar eigenlijk dalen de defensieuitgaven. Dat is ook niet zo vreemd. Een aantal jaren geleden moesten de strijdkrachten na langdurige verwaarlozing dringend gemoderniseerd worden. Daar is tijdelijk geld voor uitgetrokken. Het programma is nu grotendeels afgerond, dus de defensiebegroting kan richting een stabiel en lager niveau.”

Ik denk dat Rusland geleerd heeft van de manier waarop de Sovjet-Unie zichzelf letterlijk de afgrond in bewapende

Tekst loopt door onder afbeelding

© Berend Vonk

De VS ontwikkelen ook nieuwe kernwapens. Kan alle retoriek tot een nieuwe wapenwedloop leiden?

“Ik denk dat Rusland geleerd heeft van de manier waarop de Sovjet-Unie zichzelf letterlijk de afgrond in bewapende. Het gaat erom dat Rusland genoeg wapens heeft zodat de VS een militaire interventie wel uit hun hoofd laten. Poetin heeft gezegd dat we sterk genoeg zijn om de komende decennia de conventionele Amerikaanse macht niet te hoeven vrezen.

“De VS zijn erg bang dat een land met een kernwapen hun grondgebied kan raken. Rusland is daar gegarandeerd toe in staat, het kan zelfs dat de hele VS meermalen van de aardbodem wegvagen. Dat biedt Rusland genoeg veiligheid.”

Heeft Poetin door de modernisering het leger dat hij altijd wilde hebben?

“Kijk naar Syrië. Veel van mijn Amerikaanse vrienden betwijfelden dat Rusland daar iets van militaire betekenis kon uitrichten. Ze dachten dat de interventie op een ramp zou uitlopen. Zie nu waar Rusland tweeënhalf jaar later staat. De resultaten zijn fenomenaal. En dat voor weinig geld en met een kleine interventiemacht, die geen grote verliezen heeft geleden. Er zijn ongeveer honderd militairen gesneuveld, waarvan de helft bij de crash van een transportvliegtuig.”

Verwacht u dat Poetin nieuwe interventies onderneemt, of heeft hij zijn doel bereikt?

“Hij wilde dat Rusland als grootmacht gezien werd. De Amerikaanse veiligheidsdoctrines bestempelen Rusland en China nu als de grote rivalen, dus in die zin is de missie van Poetin geslaagd. Dankzij de militaire successen heeft Rusland ook veel diplomatieke invloed in het Midden-Oosten. Zo incasseert Poetin het dividend van zijn militaire investeringen.”

Rusland zal een groot land op zichzelf zijn, dat tussen Europa en China in ligt

Volgens u is Rusland vooral in conflict met de VS. Maar Europese landen vrezen Rusland ook. Ze willen via de Navo Amerikaanse bescherming, bijvoorbeeld tegen mogelijke Russische agressie tegen de Baltische Staten.

“De Europese landen zitten tussen twee vuren. Misschien komt er een moment dat de Europeanen zich afvragen over welke Russische dreiging ze eigenlijk spreken. Na de annexatie van de Krim in 2014 klonk de waarschuwing dat Poetin het voormalige Russische Rijk in ere wilde herstellen, en dat hij na Oekraïne ook de Baltische Staten en Polen zou binnenvallen. Maar er is niets gebeurd, dat heb ik ook nooit gedacht.

“De Krim en het oosten van Oekraïne kun je niet zomaar met de Baltische Staten vergelijken. Ten eerste zitten die in de Navo, en Oekraïne niet. De Krim is ook echt uitzonderlijk door de marinebasis daar in Sebastopol. Dat maakt het schiereiland van groot belang voor de Russische marine. De bewoners hechten aan Rusland, en Rusland hecht om historische redenen aan de Krim. Het ligt vol met Russisch bloed: van de Krimoorlog en de Russische Burgeroorlog tot de Tweede Wereldoorlog.”

Rusland probeert betere banden met China aan te knopen. Keert Rusland zich van Europa af?

“Er is zeker een breuk in de trend die tsaar Peter de Grote ooit inzette; die verbleef zelfs in Nederland om over de scheepsbouw te leren, en probeerde Rusland meer Europees te maken. Rusland is vandaag de dag niet langer het oostelijke deel van het Westen. Maar ik zie het ook niet veranderen in het westelijke deel van het Oosten.”

Waarom niet?

“De verschillen zijn te groot. Rusland is cultureel grotendeels Europees, net zoals de VS en Zuid-Amerika. Maar Rusland is niet Europees in de manier waarop landen samenwerken en soevereiniteit opgeven in de Europese Unie.

“Rusland zal geen ondergeschikte partner van China worden. Beide landen denken niet in termen van bondgenoten en partners, zoals westerse landen dat doen. Bovendien, als Rusland in staat is nee te zeggen tegen de VS, kan het nee zeggen tegen elk land ter wereld. Rusland zal dus een groot land op zichzelf zijn, dat tussen Europa en China in ligt.”

Hoe kan Europa daar het beste mee omgaan?

“In het ideale geval zijn we goede buren die hun verschillen accepteren. Rusland moet bijvoorbeeld ophouden zich druk te maken over homoseksualiteit in West-Europa. Wat gaat het ons aan als een ander land twee mannen laat trouwen?

“Europa zal een andere manier moeten vinden om met Rusland te praten. De EU is gewend met buurlanden te praten die graag lid willen worden, en waar dus allerlei zaken moeten veranderen. Maar op die manier kun je Rusland niet aanspreken. 

Dmitri Trenin (1955), ex-kolonel in het Russische leger, diende onder meer als tolk in Irak, verbindingsofficier in Oost-Duitsland, en adviseur bij de ontwapeningsgesprekken met de VS in Genève. In 1993 begon hij als wetenschapper van de Amerikaanse denktank Carnegie Instituut in Moskou. Daarvan is hij directeur.

Lees ook: Het gevaar van een nieuwe Koude Oorlog schuilt in de chaos

Secretaris-generaal van de VN Antonio Guterres waarschuwt voor een nieuwe Koude Oorlog. Was het maar waar, die tijd was tenminste overzichtelijk in vergelijking met de onrustige toestand van tegenwoordig.

De bereidheid van de VS of Rusland om kernwapens in te zetten, is groter dan we denken

We zijn naïef over kernwapens. We onderschatten de risico’s - en de bereidheid om ze in te zetten, zegt Daniel Ellsberg.

Moet de EU van Rusland houden?

We moeten weer van de Russen houden, concludeert Jean-Claude Juncker. Zij zijn veel te belangrijk voor de veiligheid van Europa om koel op afstand te houden zoals nu gebeurt. 

Deel dit artikel

Ik denk niet Poetin ooit echt met pensioen gaat, hij vat zijn taak op als een door God gegeven missie

Pas over een jaar of tien zit er misschien een president in het Witte Huis die de relatie met Rusland kan verbeteren

Ik denk dat Rusland geleerd heeft van de manier waarop de Sovjet-Unie zichzelf letterlijk de afgrond in bewapende

Rusland zal een groot land op zichzelf zijn, dat tussen Europa en China in ligt