Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'D66 is de tijd vaak ver vooruit, ook met de Donorwet'

Democratie

Wilma Kieskamp

Prof. dr. Annelien Bredenoord, hoogleraar Ethiek en Biomedische Innovaties. Tevens Eerste Kamer-lid Eerste Kamer voor D66. © Werry Crone
Interview

De jonge hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord is bij D66 de belangrijkste adviseur over medisch-ethische onderwerpen. Deze week verdedigt zij in de Eerste Kamer, als senator, de Wet op actieve donorregistratie. 'Wat je ook kiest, uiteindelijk doet het pijn.'

Ze is sinds een jaar hoogleraar medische ethiek, aan de Universiteit Utrecht, en daarnaast al drie jaar senator, voor D66. Tot nu toe vond Annelien Bredenoord (38) het prima om nog even in de luwte te blijven. Als een van de jongste hoogleraren in het land heeft ze nog alle tijd om van zich te laten horen, zoals binnenkort, bij haar oratie. Maar achter de schermen bij D66 is dat anders. Al jaren speelt ze een belangrijke rol in de partij.

Lees verder na de advertentie

Bredenoord is de adviseur van D66 op het gebied van medische ethiek en andere ethische vraagstukken. Belangrijke thema's voor de partij, die zich er bij kiezers mee profileert.

De inhoudelijke koers van de sociaal-liberale partij wordt al jaren door haar bewaakt. Ze schreef mee aan verkiezingsprogramma's en zet de lijnen uit. Bij de kabinetsformatie van afgelopen zomer zat ze weliswaar niet aan tafel ("Ik was op vakantie in Azië hoor"), maar ondertussen speelden haar adviezen inhoudelijk een doorslaggevende rol. Ze hielpen de brug te slaan tussen D66 en de ChristenUnie.

Ik ga deze wet net als andere wetten zorgvuldig beoordelen volgens de Eerste Kamer-criteria

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

De komende week komt daar nog iets bij. Dan zal Bredenoord in de Eerste Kamer namens de Eerste Kamerfractie het woord voeren over de veelbesproken donorwet van D66. De partij wil dat voortaan de beslissing om al of niet orgaandonor te worden, wordt omgedraaid: niet degene die donor wil worden, hoeft zich te melden, maar juist degene die daar bezwaar tegen heeft. Vaak is Pia Dijkstra in het nieuws als de bedenker en indiener van de initiatiefwet, maar veel hangt deze week net zo goed af van de politieke overtuigingskracht van Bredenoord, theoloog, medisch-ethicus en een vertrouweling van politiek leider Alexander Pechtold.

Wordt het spannend? Er klinken geluiden dat in de Eerste Kamer geen meerderheid is voor de donorwet, wat een zware tegenvaller zou zijn voor D66.

"Het is goed dat er na anderhalf jaar eindelijk een besluit zit aan te komen. Morgen debatteert de Eerste Kamer over de wet, dan krijgen we voor het eerst een indruk wat de andere fracties vinden. Pas een week later zullen we echt zien hoe het ligt. De 75 senatoren zullen persoonlijk beslissen. Dan wordt het spannend, ja. Niet omdat het voor D66 belangrijk is, vind ik. Er staan zoveel patiënten op de wachtlijst voor een orgaan, aan hun belang moet je denken. Het wordt tijd voor een besluit.

"Natuurlijk is dit voor mij ook een bijzondere wet, maar ik ga deze wet net als andere wetten zorgvuldig beoordelen volgens de Eerste Kamer-criteria van rechtsstatelijkheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid."

D66 krijgt van tegenstanders gevoelige kritiek: het plan zou tornen aan de zelfbeschikking van mensen, iets waar D66 juist zo aan hecht.

"Om te beginnen: de huidige orgaandonatie is ook geen echte zelfbeschikking. Kijk naar de praktijk: in de meeste gevallen moeten de nabestaanden beslissen, omdat er niets is vastgelegd, terwijl veel mensen wel de wens hebben. Eigenlijk is wat we nu hebben een 'nabestaandensysteem'. Dan is 'actieve donorregistratie', zoals Pia Dijkstra voorstelt, eerlijker. Dit plan bevordert de zelfbeschikking. Het is een duwtje in de rug om een eigen beslissing te nemen, wil ik wel of geen donor zijn? Het is geen plicht om te donoren; het zorgt er alleen voor dat het donorregister een betere weergave wordt van wat mensen écht willen. Ik vind het wel belangrijk dat uitschrijven zeer laagdrempelig is. Het moet straks voor iedereen in het land duidelijk zijn dat je bezwaar kunt maken, en hoe."

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© Werry Crone

Dus u had zelf geen twijfel?

"Ik moest er aan wennen. Ik heb die ontwikkeling doorgemaakt, jaren geleden al, want dit plan staat al heel lang in ons verkiezingsprogramma, waar ik al jaren aan meeschrijf. Ik vroeg me aanvankelijk af: past dit wel bij een liberale partij? Maar toen ontdekte ik: het huidige systeem van orgaandonatie is ook niet neutraal. Het is nu makkelijker om géén donor te zijn dan wel. Dat is net zo goed een morele keuze.

"Er wordt vaak een karikatuur gemaakt van D66 als 'partij van de zelfbeschikking'. Ik kan niet vaak genoeg uitleggen: het gaat om iets veel breders. Om autonomie, het zelf vorm kunnen geven aan je leven. Dat is iets anders dan 'zelf kunnen kiezen wat je wilt', of 'de overheid moet burgers zoveel mogelijk met rust laten'. Wij hebben een veel rijkere interpretatie, waarin de relatie tot de ander cruciaal is. In je eentje kiezen bestaat niet. Je leeft met anderen. Voor D66 is autonomie een relationeel concept. Wij willen de 'positieve autonomie' van mensen versterken. Zodat ze samen met de mensen om hen heen de beslissingen over hun leven kunnen nemen. Bij het voorstel voor 'voltooid leven' draait het daar ook om."

De vrijzinnige traditie van D66 komt vóórt uit het pro­tes­tan­tis­me. Dat begon met Luther.

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

Een theoloog bij D66, daar krijgt u vast veel reacties op?

"Mensen vinden die achtergrond soms verrassend. Maar als vrijzinnige theoloog voel ik me juist erg thuis bij de partij. Ik ben niet gelovig, en heb na de middelbare school nog even gedacht over een studie geneeskunde - ik kom uit een artsenfamilie. Theologie was de studie waar ik mijn brede interesse in kwijt kon, en iets van de maatschappelijke betrokkenheid die ik thuis meekreeg. Theologie gaat over de existentiële vragen die mensen al eeuwenlang bezighouden. Wat is een goed leven, hoe kun je zelf dat leven vormgeven? De vragen waar ook de ethiek en de politiek uiteindelijk om draaien.

"Ik zeg weleens: D66 en het protestantisme hebben dezelfde wortels. De vrijzinnige traditie van D66 komt vóórt uit het protestantisme. Dat begon met Luther die zei: 'Je moet zelf gaan lezen, zelf nadenken'. Een deel van de morele autoriteit ligt bij de mens zelf. Oftewel: je mag dingen ter discussie stellen, blijven bevragen, steeds opnieuw. Kijk, als je wilt vasthouden aan dogma's, ja, dan heb je bij D66 niets te zoeken. Maar bij geen enkele andere partij kun je zo over ethische kwesties discussiëren. De ideeën zijn vaak baanbrekend. Toen ik er als student binnenkwam ging het al over het homohuwelijk, euthanasie, voltooid leven - toen al."

Waarom profileert D66 zich de laatste tijd zo op medisch-ethische onderwerpen? Waarom zijn die voor D66 zo belangrijk? De partij lijkt er nu haar hele profiel aan te ontlenen.

"Ik zie geen nieuw profiel. Het heeft altijd veel gewicht gehad binnen de partij. 'Actieve donorregistratie' staat al jaren in het verkiezingsprogramma, net als de wens om euthanasie te verruimen voor ouderen die hun leven 'voltooid' vinden. Ik durf wel te zeggen: het is onze lef dat wij daar mee komen. D66 is de tijd vaak ver vooruit. Het zit in onze vezels om nieuwe ontwikkelingen die eraan komen al vroeg te durven agenderen. We vinden het belangrijk dat het vervolgens politiek ook in goede banen wordt geleid. In dat laatste lopen we wel vaak voorop. Maar ik zou het flauw vinden om te pretenderen dat wij de enige zijn die met medisch-ethische thema's bezig zijn. Het is geen wedstrijd."

Jongens, in de wereld om ons heen gaan de we­ten­schap­pe­lij­ke ontwikkelingen wel verder.

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

In het nieuwe kabinet is D66 ermee akkoord gegaan dat er juist géén nieuwe stappen komen op medisch-ethisch gebied. Kunt u daar als wetenschapper wel mee leven?

"Maar er gaat toch helemaal geen slot op medisch-ethische thema's? Er is expliciet ruimte voor initiatiefwetgeving vanuit de Tweede Kamer, en er zijn een soort procedure-afspraken gemaakt hoe om te gaan met nieuwe ontwikkelingen. Dat is het belangrijkste voor mij. Ook al ben je het principieel over bepaalde zaken oneens, zoals de ChristenUnie en D66, dan nog kun je altijd blijven nadenken over hoe je met elkaar in gesprek kunt blijven. Dat is heel goed geregeld in het regeerakkoord.

"Ik zal er wel op blijven hameren: jongens, in de wereld om ons heen gaan de wetenschappelijke ontwikkelingen wel verder. Bijvoorbeeld genetisch onderzoek aan embryo's naar erfelijke ziekten. Ik kom als hoogleraar medische ethiek maandelijks in die onderzoekslaboratoria in Engeland en de VS, soms ook in China, en daar gaat het onderzoek gewoon door, ook met gekweekte embryo's, wat in Nederland niet is toegestaan. De kans is groot dat er morgen in Nature een doorbraak staat dankzij zulk onderzoek. Wat gaan wij dan doen? Die vragen komen nu al op ons af.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© Werry Crone

"Het is daarom onzinnig om te zeggen: ik ben voor of tegen een bepaalde techniek, zoals in de discussie over het kweken van embryo's. Volgens mij moet je het anders benaderen. De medische technologie is er. We kunnen maar beter praten over hoe je daar op een verantwoorde manier mee omgaat. Zodat wat waardevol is zoveel mogelijk vorm krijgt, en de negatieve effecten zoveel mogelijk beperkt blijven. Zelf vind ik daarom dat kweken van embryo's onder strikte voorwaarden verdedigbaar is. Om behandelingen te kunnen aanbieden voor ziekten waaraan onze ouders en kinderen nu nog voortijdig overlijden. Of om mensen te helpen om gezonde kinderen te krijgen. Ik voel als medisch-ethicus daar een heel sterke opdracht. Ik wil dat de kwaliteit van leven van mensen beter wordt."

Als discussie zo heilzaam is, hoe kan het dan dat de discussie over orgaandonatie al anderhalf jaar muurvast zit?

"Ik heb daar geen verklaring voor. Misschien komt het doordat veel mensen er nu pas over na gaan denken, nu er een concreet voorstel ligt om het aanmelden van donoren anders te regelen. Natuurlijk is het een moreel dilemma of je mensen als donor mag beschouwen als ze geen expliciete toestemming hebben gegeven. Maar met zoveel patiënten op de wachtlijst is er een goed argument. De overheid heeft ook verplichtingen naar die patiënten toe, om goede zorg voor ze te bevorderen. Dat samen vind ik een legitiem argument. De situatie is tragisch. De huidige donorregistratie werkt niet.

Het komt erop aan om de argumenten te durven wegen. En ondanks de pijn de stap wél te zetten.

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

"Dat is medische ethiek: wat je ook kiest, uiteindelijk doet het pijn. De filosoof Martha Nussbaum vergelijkt medisch-ethische dilemma's vaak met tragedies: onder de streep, na alle plussen en minnen, en het afwegen van de verschillende belangen, blijft er iets van een tragedie die je niet weg kunt nemen. Dat ervaar ik heel sterk in mijn vakgebied. Er zijn grote vragen maar geen simpele antwoorden, geen simpele oplossingen. Het komt eropaan om de argumenten te durven wegen. En ondanks de pijn de stap wél te zetten, als dat nodig is."

Eerste Kamer beslist over donorwet

Wordt iedereen in Nederland automatisch orgaandonor? Daarover debatteert morgen de Eerste Kamer, om volgende week een definitief besluit te nemen. Het is onduidelijk of er een meerderheid is voor de initiatiefwet van D66 voor 'actieve donorregistratie' (ADR). D66-Kamerlid Pia Dijkstra kreeg haar plan vorig jaar met één stem meerderheid door de Tweede Kamer. Als het plan doorgaat, komt er een 'geen-bezwaarsysteem' voor orgaandonatie. Wie donor wil zijn, hoeft zich niet meer aan te melden. Wie geen donor wil zijn, kan zich afmelden.

Wie is Annelien Bredenoord?

Annelien Bredenoord (38) studeerde theologie en politieke wetenschappen. Al in haar studietijd werd ze actief voor D66, toen ze medewerker werd van de fractie in de gemeenteraad van Leiden, waar een nog onbekende Alexander Pechtold net wethouder was. Bredenoord deed voor het wetenschappelijk bureau van D66 onderzoek naar religie, en hoe de partij zich daar toe kan verhouden.

Ze is hoogleraar medische ethiek van biomedische innovaties aan de Universiteit Utrecht, en onderzoekt de dilemma's rond onder meer embryo-onderzoek en DNA-techniek. Vanuit die rol adviseert ze D66 al jaren over alle ethische kwesties. Ze is daarnaast onder andere lid van de  Landelijke Indicatiecommissie Preïmplantatie Genetische Diagnostiek en voorzitter van de Ethics Committee van de International Society for Stem Cell Research.

Sinds 2015 is Bredenoord senator voor D66. Ze schrijft sinds 2010 mee aan het verkiezingsprogramma en bewaakt de medisch-ethische koers van de partij.

Lees ook: Verwacht van dit kabinet geen concrete stappen op medisch-ethische kwesties

Deel dit artikel

Ik ga deze wet net als andere wetten zorgvuldig beoordelen volgens de Eerste Kamer-criteria

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

De vrijzinnige traditie van D66 komt vóórt uit het pro­tes­tan­tis­me. Dat begon met Luther.

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

Jongens, in de wereld om ons heen gaan de we­ten­schap­pe­lij­ke ontwikkelingen wel verder.

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord

Het komt erop aan om de argumenten te durven wegen. En ondanks de pijn de stap wél te zetten.

Hoogleraar medische ethiek Annelien Bredenoord