Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Baskenland is nog niet over de breuk van de terreurjaren heen'

Democratie

Alex Tieleman

Niet alle leuzen van de Baskische terreur zijn de afgelopen jaren uitgewist, zoals blijkt in Goizueta, een dorpje in de aangrenzende provincie Navarra. © REUTERS
Interview

Met zijn roman over het nationalistisch geweld in Baskenland raakte Fernando Aramburu een gevoelige snaar in Spanje, waar nu Catalaans separatisme opspeelt. En ook de rest van Europa niet immuun is voor nationalisme.

Fernando Aramburu (1959) laat een tevreden blik glijden over het zonovergoten La Concha-strand in zijn geboortestad San Sebastian: geliefden hebben er een hart in het zand gekerfd. Over de boulevard flaneren stelletjes, terwijl even verderop kinderen in een draaimolen het uitgieren van de pret. De mondaine Baskische badplaats, waar het normaal gesproken onophoudelijk miezert, doet vandaag haast paradijselijk aan. Maar de herinnering aan het Baskisch conflict en de Eta-terreur van de afgelopen decennia is er nog vers.

Lees verder na de advertentie
Het boek is een fenomeen, waar mensen met elkaar over spreken. Binnen families gaat het van hand tot hand

Aramburu verliet San Sebastian in de jaren tachtig en verhuisde naar Duitsland. Nu oogst de schrijver en columnist literair succes met een roman over de gewelddadige episode in Noord-West-Spanje, die met de aanstaande opheffing van de terreurbeweging tot een definitief einde lijkt te komen. 'Patria', dat als 'Vaderland' in een Nederlandse vertaling verscheen, werd in Spanje overladen met prijzen en ging meer dan een half miljoen keer over de toonbank. 

Het veelstemmige boek over de diepe maatschappelijke impact van het gewelddadige Baskisch nationalisme raakte een gevoelige snaar in tijden van aanzwellend separatisme in Catalonië.

Het contrast tussen het San Sebastian dat u achterliet en nu moet enorm zijn.

"Ik vertrok halverwege de jaren tachtig, tijdens de 'loden jaren', vanwege een Duitse die tot op de dag van vandaag mijn vrouw is. De muren stonden vol met politieke leuzen en bedreigingen. Bussen werden in brand gestoken en de politie was op straat dikwijls in gevechten verwikkeld. San Sebastian was geen fijne plek om te wonen: het was verschrikkelijk. Maar vorig jaar was de stad opeens Culturele Hoofdstad van Europa met als thema bruggen bouwen. Dat is wat wij nu moeten leren: weer met elkaar samenleven."

Was het niet ingewikkeld om over dit thema te schrijven omdat u al decennia weg bent uit Baskenland?

"Ik heb mijn hele jeugd in Baskenland gewoond en ben na mijn vertrek vaak teruggeweest. Ik ken mijn mensen; hun huizen, wat ze eten en hoe zij feesten. Met de opkomst van het internet verdwenen de afstanden. Elke ochtend las ik de Baskische kranten. Ik zocht contact met schrijvers en terreurslachtoffers. Vandaaruit kon ik literatuur schrijven. Ik heb lang gedacht dat ik vanuit Duitsland geen literair antwoord kon geven op wat er gaande was in Baskenland. Maar juist het tegenovergestelde was waar: doordat ik het schaakspel van veraf bezag, kreeg ik het overzicht. Als je er middenin staat zie je dat niet. Het is juist goed voor mij geweest om de stieren vanachter het houtwerk [in de arena, red.] te bekijken, zoals wij dat in Spanje zeggen."

Hoe waren de reacties in Spanje op het boek?

"Veel mensen in Baskenland kunnen zich identificeren met de personages en de tijd waarin het speelt. Het boek heeft hier een zenuw geraakt. Ik had nooit gedacht dat een boek zoveel sociale relevantie en impact kon hebben. Het is in een fenomeen veranderd waar mensen met elkaar over spreken. Binnen families gaat het boek van hand tot hand."

Als het voetbalteam uit mijn stad wint, ben ik blij. Is dat patriottisch? Het is een bepaald soort trots die niet politiek is

Het is niet de eerste keer dat u literatuur schrijft over het Baskisch conflict. Waarom wilde u het nogmaals doen?

"Eerder was ik nog niet klaar en voelde mij wederom geroepen om te schrijven over de bloedige geschiedenis van mijn geboortegrond. Met dit literaire antwoord hoop ik mijn bijdrage te leveren. Ik heb een vrij compleet beeld willen schetsen. Daarom heb ik negen personages gekozen van verschillende leeftijden en achtergronden om zo verschillende zienswijzen samen te brengen. De lezer leert de personages niet van buitenaf maar van binnenuit kennen; de lezer is zo steeds dicht bij hun reflecties en afwegingen. Soms is de lezer de weduwe van het vermoorde personage. Een andere keer is hij de moeder van de terrorist of juist de terrorist zelf. De lezer kijkt dan door diens ogen."

De tekst loopt door onder de foto.

Fernando Aramburu. © EPA

Waarom heeft u voor de titel 'Vaderland' gekozen?

"De titel moest overtuigend, ambigue en sober zijn. Het problematisch vaderland is tegelijkertijd geografisch als ook een mentale plaats waar mijn personages zich in bewegen. Zij kunnen er niet uit ontsnappen. De term klinkt militair, als een idioom uit de kazerne of uit een dictatuur. In Duitsland hebben ze zelfs de Spaanse titel behouden want de vertaling 'Vaterland' heeft daar een wel hele negatieve connotatie. Maar in Baskenland heeft de term juist een beminnelijke bijsmaak."

Naast het gewelddadige nationalisme beschrijft u ook een soort teder nationalisme. Uw personages zijn op een haast idyllische manier verbonden met hun eigen afkomst. Waar ligt de scheidslijn?

"Het gaat in mijn boek ook over de verbondenheid met de eigen woonplaats en omgeving: de stam waarmee ik mij mee identificeer. Waar ik mijn kindertijd doorbracht. De plaatsen waar ik met mijn vader kwam. Al die zaken die een positief gevoel bij mij losmaken. Dat heb ik met mijn geboortestad San Sebastian, maar ook met Hannover. 

"Als het voetbalteam uit mijn stad wint, ben ik uiteraard blij. Is dat patriottisch? Het is in ieder geval een bepaald soort trots die niet politiek is. Wordt dit gevoel gepolitiseerd dan wordt het nationalisme. Als het vaderland heilig verklaard en verabsoluteerd wordt, treedt fanatisme op waarbij alles en iedereen die daar niet toe behoort tot vijand wordt gemaakt."

Voelde u zelf druk om een kant te kiezen toen u nog in Baskenland woonde?

"Net als veel jongeren was ook ik blootgesteld aan de indoctrinatie en de groepsdruk van de nationalisten. Ik had ook bij de Eta verzeild kunnen raken, maar gelukkig ben ik nooit aangetrokken geweest tot geweld. Op de middelbare school werden wij geslagen door de leraren. Dat vond ik zo verschrikkelijk. Dat wilde ik anderen nooit aandoen."

Is uw boek actueel nu nationalisme en denken vanuit identiteit in Europa op de politieke agenda staat?

"Dat zijn constanten in de Europese geschiedenis. Gelukkig is het nu rustiger in Baskenland en kun je hier weer debatteren als je een meningsverschil hebt. Dat was dertig jaar geleden onmogelijk. Toch kun je de geschiedenis niet stilzetten. Het nationalisme duikt steeds weer op: in Corsica, België of zoals nu in Catalonië. Catalonië heeft de verspreiding van 'Patria' overigens nieuw leven ingeblazen. Lezers wilden weten of daar ook een maatschappelijke breuklijn aan het ontstaan was zoals in Baskenland was gebeurd."

Ziet u zelf overeenkomsten tussen Baskenland en Catalonië?

"In Catalonië is geen terrorisme. Dat is een groot verschil. In Baskenland zijn wij nog steeds niet over de breuk van de terreurjaren heen. Maar ik weet ook dat er nu in Catalonië vrienden zijn die elkaar niet meer groeten en families die uit elkaar zijn gevallen. Ook daar is verdeeldheid ontstaan door politici die haat in de maatschappij aanjagen. Dat is zeer treurig. Wij zullen zien hoe het verdergaat in Catalonië. Maar het zou mij niet verbazen als de verdeeldheid alleen maar groter wordt."

Heeft Spanje met dit welig tierende regionaal nationalisme wel toekomst als territoriale eenheid?

"Spanje is nu eenmaal een land van verschillende stammen en regio's. Dat is altijd zo geweest en waarschijnlijk lost niemand de problemen die dat veroorzaakt ooit op. Maar ik vermoed ook dat de Spaanse staat niet zo zwak is als de nationalisten misschien denken."

Fernando Aramburu, 'Vaderland', Wereldbibliotheek, 576 blz., €24,99

Lees ook: 
Als sinds de Franco-dictatuur bestiert de familie Matamala in het diep separatistische noorden van Catalonië boekenzaak Les Voltes. Daar droomt men al een halve eeuw over afscheiding.

Deel dit artikel

Het boek is een fenomeen, waar mensen met elkaar over spreken. Binnen families gaat het van hand tot hand

Als het voetbalteam uit mijn stad wint, ben ik blij. Is dat patriottisch? Het is een bepaald soort trots die niet politiek is