Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zelfs het zwaard waarmee Van Oldenbarnevelt zou zijn onthoofd is er

Cultuur

Harriët Salm

Het zwaard waarmee Johan van ­Oldenbarnevelt in 1619 op het Haagse Binnenhof zou zijn onthoofd. © Jörgen Lösel

Het Rijksmuseum in Amsterdam toont vanaf vandaag tweehonderd kunstwerken en voorwerpen die ‘ooggetuigen’ waren van de Tachtigjarige Oorlog.

Gijs van der Ham, senior conservator geschiedenis van het Rijksmuseum, stuitte er toevallig op. Hij bezocht een kunsttentoonstelling in Beverwijk, was daar op een gegeven moment uitgekeken en liep ‘zomaar even’ de nabijgelegen Grote Kerk binnen. Daar bleek een prachtig Tiengebodenbord uit 1602 te hangen, het symbool van de protestantse opstand die de eeuw ervoor begon en waarin het woord van God centraal was komen te staan.

Lees verder na de advertentie

Nu prijkt dit vier meter hoge beschilderde paneel in het hart van de tentoonstelling ‘80 jaar oorlog. De geboorte van Nederland’ in het Rijksmuseum, die vandaag voor het publiek opent. Vijf jaar lang verzamelde Van der Ham – via internet, uit publieke en privécollecties in binnen- en buitenland – vele schilderijen, ondertekende verdragen, wapens, tapijten, spotprenten en beelden uit deze bijzonder lange oorlogsperiode (1568-1648) die dus dit jaar 450 jaar geleden begon.

Deels is het ontstaan van onze multiculturele samenleving zo ook terug te voeren op die oorlog

Gijs van der Ham, senior conservator geschiedenis van het Rijksmuseum

Tien zalen zijn ermee gevuld, ingedeeld in verschillende thema’s als orde, chaos, identiteit, vrede. “Uit dit conflict is Nederland geboren”, zegt Van der Ham. “Het verdient daarom zoveel aandacht, het is een onderwerp van nationaal belang.”

Stukjes heup en kogel

De Vlaamse theatervormgever Roel van Berckelaer ontwierp de chronologisch ingedeelde ruimtes. Direct bij binnenkomst staat een ferme bronzen buste uit 1571 van Filips II, tegen wie de protestantse opstand zich richtte. In de laatste zaal ligt het originele verdrag van de Vrede van Münster, uit 1648, compleet met het kistje waarin het ooit vervoerd werd.

Anoniem, Judaskus, fragment van een monument uit de dorpskerk van Doorn, ca. 1510/1530. © Amersfoort, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

In totaal gaat het om tweehonderd kunstwerken en voorwerpen die zélf een rol speelden in dit conflict en hier ‘ooggetuigen’ van waren, vertelt Van der Ham. Topschilderijen van Brueghel, Rubens en Ter Borch vallen te bewonderen, maar ook het bebloede hemd van Hendrik Casimir van Nassau-Dietz, die tijdens de bestorming van een fort bij Hulst in 1640 dodelijk gewond raakte. Stukjes heup van de man en de kogel liggen ernaast, als een soort protestantse relieken. Zelfs het ontzagwekkende zwaard waarmee Johan van Oldenbarnevelt in 1619 op het Haagse Binnenhof zou zijn onthoofd, is er te zien.

Geen geschiedenisles

Van der Ham koos voor een ‘impressionistische benadering’, legt hij uit. Dat betekent dat er geen feitelijk geschiedenislesje wordt afgedraaid. De afwisselende voorwerpen samen moeten de drie generaties durende strijd verbeelden. 

Hij wijst op het grote portret van een indrukwekkend wit paard. “Dit verbeeldt ultieme triomf”, zegt Van der Ham. Het edele dier met een prachtig gedetailleerd gouden halster was buitgemaakt op de Spanjaarden bij de slag bij Nieuwpoort in 1600. “Maurits, de zoon van Willem van Oranje, liet het maken. Het laat zien: ik heb gewonnen.” Het schilderij werd later overigens tot een klein pakketje opgevouwen en is voor deze tentoonstelling gerestaureerd.

Jacob de Gheyn (II), Spaanse strijdhengst, buitgemaakt door Lodewijk Gunther van Nassau op Aartshertog Albertus van Oostenrijk in de slag bij Nieuwpoort en geschonken aan prins Maurits, 1603. © Foto Rijksmuseum

“Dit is geen triomfalistisch, zwart-wit historisch verhaal geworden van het conflict”, vindt Van der Ham. Telkens worden bovendien lijnen getrokken naar de actualiteit. Willem van Oranje zei zelf dat hij Nederland uit de slavernij van de Spanjaarden heeft gered. Maar omgekeerd laat de tentoonstelling zien dat Nederlanders de wereld introkken om, onder meer, Spanje ook in Afrika, Azië en Zuid-Amerika te ­bestrijden. Nederland werd zo een wereldrijk.

Van der Ham: “De slavenhandel leidde er vervolgens toe dat omgekeerd Nederland dus anderen tot slaaf maakte. Deels is het ontstaan van onze multiculturele samenleving zo ook terug te voeren op die oorlog.”

Te zien tot en met 20 januari 2019.

Lees ook:

Nieuw licht op de Tachtigjarige Oorlog: 'Die calvinisten leken wel de Taliban'

Hans Goedkoop werpt in een tv-serie nieuw licht op de Tachtigjarige Oorlog. Tijdens die oorlog werd in de Lage Landen meer tegen elkaar gevochten dan tegen de Spaanse heerser.

Deel dit artikel

Deels is het ontstaan van onze multiculturele samenleving zo ook terug te voeren op die oorlog

Gijs van der Ham, senior conservator geschiedenis van het Rijksmuseum