Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wilde Rusland wel naar het songfestival in Kiev?

Home

Joris Belgers

De 27-jarige Russin Julia Samojlova, gaf na de bezetting van de Krim daar een concert. Ze mag daarom Oekraïne niet in. © EPA

Rusland doet niet mee aan het Eurovisie Songfestival. Juist nu het land revanche wilde nemen op Oekraïne, kreeg de Russische kandidaat een inreisverbod. Of was dit allemaal juist de bedoeling?

We schrijven Stockholm, mei 2016. De Oekraïense delegatieleden krijsen, huilen, schreeuwen en buitelen over elkaar heen van vreugde. Twintig meter verderop, tussen de grijze formicatafeltjes in de pershal van het Eurovisie Songfestival in Stockholm, staan Russische journalisten en delegatieleden beteuterd naar de enorme schermen te staren, de ogen vol ongeloof. Dark horse Oekraïne heeft tóch het Eurovisie Songfestival gewonnen. Uitgerekend van topfavoriet Rusland. Uitgerekend met dát lied.

Lees verder na de advertentie

Hier, én natuurlijk op de Krim, ligt de kiem van de rel die het Eurovisie Songfestival overschaduwt, dat deze week plaatsvindt in de Oekraïense hoofdstad Kiev. De Russische zangeres is de toegang tot Oekraïne ontzegd en daardoor is het Rusland onmogelijk gemaakt mee te doen. Of heeft Rusland het daar bewust op laten aankomen?

Terug naar Stockholm. Het was voor het eerst dat de punten volgens een nieuw systeem bekend werden gemaakt. Eérst de jurypunten, de 'douze points' per land, vervolgens de scores van de stemmende televisiekijkers. Na de jurypunten torent Australië boven de rest uit. Maar de televotes zorgen voor enorme verschuivingen op het scorebord - Douwe Bob stijgt zelfs even naar een derde plek. Het is volslagen onduidelijk hoeveel punten er nog te verdelen zijn. De climax volgt op het allerlaatst, als blijkt dat televotewinnaar Rusland net punten tekortkomt om rivaal Oekraïne in te halen.

Kopzorgen

Goed voor het verhaal, die tweestrijd tussen juist deze twee landen. Maar het had de organiserende European Broadcasting Union (EBU) een hoop kopzorgen gescheeld als dat leuke, veilige, niet-Europese land Australië het Eurovisie Songfestival had gewonnen. Dat zou een signaal afgeven dat aansluit bij de idealen van het Eurovisie Songfestival, dat van kosmopolitische integratie, juist in deze verbrokkelende wereld. Bovendien had Australië een steengoede zangeres, met een veilig liedje over een verloren liefde.

De EBU wreef zich dus in de handen toen Australië er na het verdelen van die jurypunten zo goed voorstond, herinnert Cornald Maas zich een jaar later. De wandelende songfestivalencyclopedie, al jaren de Nederlandse Eurovisiecommentator, was aanvankelijk niet zo onder de indruk van de Oekraïense Jamala en haar winnende lied '1944', maar raakte na haar eerste repetitie in Stockholm overtuigd. "Om hoe ze dat vertolkte. Ik zeg het al jaren: als je iets maar nadrukkelijk genoeg uitvoert, eindig je altijd hoog."

De tekst gaat door onder de afbeelding.

Het winnende lied '1944' van de Oekraïense Jamala was niet onomstreden © AFP

Maar Jamala's '1944' was niet onomstreden. Het lied ging over haar overgrootmoeder, een Krim-Tataar, in 1944 door Rusland gedeporteerd vanuit de Krim. Dezelfde Krim die in 2014 werd geannexeerd door Rusland. Toen bleek dat Oekraïne met dit lied aan het festival wilde meedoen, wisten de Russen niet hoe snel ze protest moesten aantekenen tegen de in hun ogen politieke lading ervan.

Volgens de reglementen zijn alle politieke verwijzingen, boodschappen of statements op het Eurovisie Songfestival taboe.

"Dat is toen niet helemaal lekker gegaan", zegt Maas. "Ik vind achteraf dat de EBU daar scherper op had kunnen reageren." Want: volgens de reglementen zijn alle politieke verwijzingen, boodschappen of statements op het Eurovisie Songfestival taboe. Zo komt de traditionele vlag van de tussen Armeniërs en Azerbeidzjanen betwiste regio Nagorno-Karabach de zaal niet in.

Maar in het lied van Jamala zat geen expliciete tekstuele verwijzing naar de Russische annexatie van de Krim. Het was een familiedrama, verdedigde de zangeres zich. En zonder die expliciete verwijzing was er voor de zogeheten Reference Group geen grond om het lied te diskwalificeren.

Die referentiegroep, een achtkoppig panel met leden van enkele van de grote deelnemende omroepen (waaronder AvroTros) legt elke inzending langs het Eurovisie-reglement. Er wordt gekeken naar de inhoud van de show en naar de tekst van het liedje. Dat gebeurt sec: letten op zoiets abstracts als symbolische waarden zou het te arbitrair maken. Zolang er geen expliciete verwijzing naar politiek of commercie in het liedje of de show zit, gaat de EBU niet snel over tot diskwalificatie. Wat sowieso een zwaar middel is, zegt Sietse Bakker, tot vorig jaar hoofd communicatie van het Eurovisie. "De EBU is een ledenorganisatie, die denkt wel drie keer na voor ze haar eigen leden straft."

Poetin

Toch is er weleens een liedje geblokkeerd. Zoals 'We Don't Wanna Put In', de Georgische inzending van 2009. Dat nummer was een reactie op het conflict in Zuid-Ossetië een jaar eerder, en het was overduidelijk waar Poetin ('Put In') het volgens de Georgiërs in mocht stoppen. Dat ging de EBU net iets te ver. Maar Georgië weigerde de tekst aan te passen en bleef thuis.

Jamala's lied werd níet als controversieel gezien. Net zoals de referentiegroep dit jaar de Russische kandidate accepteerde, terwijl direct duidelijk was dat de Russische keuze voor de gehandicapte, 27-jarige zangeres Julia Samojlova weleens voor problemen kon zorgen.

Wat was dan het probleem? Nou, deze Russische zangeres had een jaar na de bezetting van de Krim een concert gegeven in Kertsj, op de Krim. Dat was op 27 juni 2015, twee weken nadat de Oekraïense regering had bepaald dat buitenlandse reizigers een speciaal visum nodig hadden om het schiereiland op te komen. Rusland vond het niet nodig zich daaraan te houden, en dus had Samojlova dat visum niet.

Reisverbod

Toen Rusland een dag voor het verstrijken van de deadline, op 22 maart van dit jaar, bekendmaakte dat het Samojlova naar het songfestival zou sturen, reageerde Oekraïne snel. Een week later al kreeg de zangeres een reisverbod, ze mag de komende drie jaar Oekraïne niet in.

Dat wekte het ongenoegen van de EBU. De Nederlands-Zwitserse EBU-directeur-generaal Ingrid Delterne oefende druk uit op de Oekraïense regering en schreef een brief aan premier Volodymyr Groysman waarin ze dreigt met toekomstige uitsluiting van Oekraïne als dat reisverbod voor Samojlova niet wordt ingetrokken.

Deze stille diplomatie ontploft in het gezicht van de EBU: de brief lekt uit en de Oekraïners vragen zich woedend af waar de songfestivalorganisatie het lef vandaan haalt om zich te bemoeien met de wetten van een soeverein land. Zo machtig als het Internationaal Olympisch Comité, dat weleens weet te goochelen met lokale wetten in een olympisch gastland, is de EBU bij lange na niet. Samojlova is voor de Oekraïners door haar Krimreis vergelijkbaar met iemand op een terreurlijst. Haar tóch toelaten zou een precedent scheppen.

Het beste dat de EBU vervolgens kan bedenken is een satellietverbinding. Samojlova kan dan gewoon meezingen in de liedjeswedstrijd, maar vanuit een studio in Rusland, niet in de zaal in Kiev. Dat voorstel wordt door beide kemphanen verworpen. De Oekraïense omroep weigert het optreden van een wetsovertreder uit te zenden en Rusland verwerpt het plan 'omdat dit niet in de geest van het festival is' - dat dit jaar overigens 'celebrate diversity' als motto heeft.

Op 13 april beslist de Russische omroep Channel One definitief niet mee te doen aan het songfestival. Het zal dit jaar in Rusland ook niet worden uitgezonden.

Oekraïne is volgens Rusland de boeman die de droom blokkeert van een aan een rolstoel gekluisterde zangeres

Rusland kan nu goede sier maken met zijn goede bedoelingen, Oekraïne is de boeman die de droom blokkeert van een aan een rolstoel gekluisterde zangeres: meedoen aan de grootste muziekcompetitie ter wereld. Zij een veiligheidsrisico?

Het was sowieso al een slimmigheidje om haar naar Kiev te sturen. Russische optredens worden de laatste jaren traditioneel uitgejouwd in de zaal - wat in de live-uitzending overigens vakkundig wordt weggefilterd. Maar niemand in dat Oekraïense publiek zou het toch aandurven een gehandicapte zangeres uit te joelen?

Of is dit cynisch? Nee hoor, vindt Cornald Maas, die nog een paar andere verdachte zaakjes in de hele kwestie opsomt.

"Een paar maanden na Stockholm riep Philip Kirkirov, al jaren het brein achter de Russische inzendingen, dat Rusland zich moest terugtrekken. Hij was ervan overtuigd dat de jury-uitslag een stem tegen Rusland was geweest. Terwijl diezelfde Kirkirov nog in 2014 had gezegd dat het Eurovisie niet om politiek, maar om de muziek ging." Die uitspraak deed hij omdat de Oekraïense delegatie dat jaar rondliep met zwarte rouwbandjes, vanwege de situatie in hun land. Een jaar later was Oekraïne zelfs afwezig, wegens de nasleep van de Maidan-revolutie en de Krim-crisis.

Veel vragen

En waarom maakte Rusland pas een dag voor de deadline zijn kandidaat bekend? Waarom boekte het vooraf geen hotelaccommodatie in Kiev, iets wat andere landen vaak al doen zodra bekend is waar het songfestival plaatsvindt? Waarom was Rusland niet aanwezig op de traditionele heads-of-delegation-vergadering, half maart in Kiev? Het komt vaker voor dat niet alle landen hierbij aanwezig zijn, maar de afwezigheid van een grote speler als Rusland noemt Maas opvallend. Rusland liet als enig land ook verstek gaan bij andere Eurovisie-verplichtingen, wat al de bijzondere aandacht had van de EBU.

Voor Maas is het duidelijk: Rusland heeft dit allemaal bewust op de spits gedreven, het was nooit van plan om überhaupt naar Oekraïne te gaan. "Voor binnenlands gebruik kunnen ze de boodschap afgeven dat het niet hun schuld is."

Voor nuchtere Nederlanders die met een licht-geamuseerde blik het hele songfestivalcircus aanschouwen lijkt dit misschien allemaal klein bier. Maar in veel landen geldt het liedjesfestijn nog altijd geldt als enorme prestigestrijd.

Sterker nog, denkt Maas, "het songfestival is een spiegel van Europa. Misschien zelfs een voorbode van wat komen gaat. Kijk naar Turkije, dat sinds 2013 niet meer meedoet, terwijl het land zich onder Erdogan steeds meer van Europa afkeert. Kijk ook naar de jurypunten die Armenië en Azerbeidzjan elkaar ieder jaar toekennen: steevast nul. Kijk naar Griekenland, dat zich in 1975 terugtrok toen Turkije debuteerde, net nadat dat land Cyprus was binnengevallen. In 2005 zou Libanon meedoen, maar het weigerde het Israëlische optreden uit te zenden. En waarom denk je dat het Europees georiënteerde Slovenië als enige Balkanland nauwelijks profijt heeft van de jurypunten die Kroatië, Montenegro en Bosnië elkaar toekennen? Mensen zoeken nu zelfs naar een brexitgerelateerde boodschap in de inzending van de Britse Lucie Jones." Dat nummer? 'Never Give Up On You'.

Apolitiek

Dit soort zaken hoort er kennelijk bij. Tot frustratie van de EBU (die ondanks herhaalde verzoeken weigerde mee te werken aan dit artikel). 'De EBU doet alles om te zorgen dat het Eurovisie Songfestival een apolitiek evenement blijft', schreef Ingrid Delterne aan de Oekraïense premier Groysman, 'maar we zijn in toenemende mate gefrustreerd, nee, boos, dat de editie van dit jaar wordt gebruikt als instrument in de voortdurende confrontatie tussen Rusland en Oekraïne.'

Of zoals Sietse Bakker het verwoordt: "Dat landen het songfestival misbruiken om er toch een politiek plan in te leggen, daar kan de EBU niks aan doen."

En Julia Samojlova? Die geeft morgenavond, tijdens de eerste halve finale van het Eurovisie Songfestival, doodleuk een eigen concert. In Sebastopol. Op de Krim.

De tekst gaat door onder de afbeelding.

© RV

Een zangwedstrijd in drie etappes

Deze week vindt in de Oekraïense hoofdstad Kiev het 62ste Eurovisie Songfestival plaats, waaraan 42 landen meedoen. Dinsdag en donderdag zijn de halve finales, zaterdag de finale. De Nederlandse inzending O'G3NE is donderdag aan de beurt met hun lied 'Lights and Shadows'.

Lees ook: 'We zongen lights and shadows' als allereerste voor onze zieke moeder'

Deel dit artikel

Volgens de reglementen zijn alle politieke verwijzingen, boodschappen of statements op het Eurovisie Songfestival taboe.

Oekraïne is volgens Rusland de boeman die de droom blokkeert van een aan een rolstoel gekluisterde zangeres