Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wil de echte wetenschapper opstaan?BIOGRAFIEEN

cultuur

SYBE I. RISPENS

Review

Bert Theunissen, Casper Hakfoort e.a.: Newtons God & Mendels bastaarden - nieuwe visies op de helden van de wetenschap. Meulenhoff, Amsterdam; geb., 238 blz. ¿ 45,00.

Kies als hoofdpersoon van dit verhaal een Engelsman die wordt getroffen door een vallende appel, waarna hem pardoes de universele wetten van de zwaartekracht te binnen schieten, en je hebt een boek over Isaac Newton. Laat de held door de katholieke kerk veroordelen vanwege zijn opvatting dat de aarde om de zon draait in een tijd dat de paus vond dat het juist omgekeerd moest zijn, en je hebt het levensverhaal van Galileo Galileï.

Van dit soort 'waar gebeurde' verhalen over wetenschappers klopt meestal geen snars: Newtons gravitatietheorie is in allesbehalve een geniale gedachteflits geboren, en de onsterfelijke zin 'en toch beweegt zij' (de aarde dus), waarmee Galileo Galileï op zijn sterfbed nog even zijn gelijk ging halen, is nooit door hem uitgesproken. Laat staan dat hij de eerste was die de gedachte van een bewegende aarde naar voren bracht.

Ondanks het feit dat biografieën eeuwenlang wetenschappelijk onderzoek kunnen samenballen in het werk van één persoon of allerlei legendes verspreiden, is het publiek ze gewoon blijven kopen. In Amerika maken biografieën zelfs vijftien procent van de boekenverkoop uit.

Het is dan ook een goed idee van de samenstellers van het boek 'Newtons God & Mendels bastaarden - nieuwe visies op de helden van de wetenschap' om de mythologische verdichtingen van het wetenschappelijke verleden in biografieën eens nader uit te pluizen. Als lezer mag je als het ware met een aantal moderne wetenschapshistorici over de schouders meekijken, om te zien hoe ze de 'heldenliteratuur' onder de loep nemen.

Vooral de biografen uit de negentiende eeuw konden er wat van. Ze schreven boeken met titels als 'Helden van de wetenschap', 'De profeten van de Renaissance' of 'Grote mannen'. Onderzoekers als Newton, Darwin of Faraday werden erin als mythische helden afgeschilderd, als wereldvreemde genieën die door hun bijzondere talenten wisten door te dringen tot de geheimen van de natuur. Meestal gingen dit soort boeken uit van twee soorten verhaaltypes: een 'romantische' of een 'realistische' vertelvorm.

In het romantische relaas wordt de wetenschapper een echte held die rechtstreeks uit een Griekse tragedie lijkt te zijn weggelopen: strijdvaardig en moedig, ascetisch en onvermoeibaar; iemand die boven de massa en het aardse leven uitstijgt. Anders dan gewone stervelingen is hij (het is altijd een 'hij') begiftigd met buitengewone eigenschappen. De held heeft een profetische blik, hem overkomt regelmatig een flits van wonderbaarlijk inzicht en hij bezit de gave om met theoretische voorspellingen een loepzuivere lijn te zien in de experimenteel verkregen getallenbrij.

Een favoriet thema in dit soort biografieën is de 'oorlogthese'. Daarin wordt de wetenschapper als de ridder op het witte paard afgeschilderd die de strijd aanbindt met de draak van bijgeloof en domheid, vertegenwoordigd door de gevestigde kerken en de officiële theologen. Zo bevrijdt hij de mensheid van haar onredelijke angsten.

Dat deze voorstelling van zaken ver naast de werkelijkheid zit, moest ook David Brewster, biograaf van Isaac Newton, tot zijn eigen ontzetting ondervinden. In 1831 zag hij zich genoodzaakt het publiek op de hoogte te stellen van zijn vreselijke ontdekking: Newton, de grootste natuurkundige aller tijden, had zich in het diepste geheim beziggehouden met alchemistisch onderzoek. Newtons zoektocht bleek in laatste instantie een religieuze te zijn.

In de realistische biografie wordt het leven van de wetenschapper bezien vanuit het uiteindelijk verkregen nut. Zijn sociale afkomst, zijn jeugdjaren en zijn werk, het komt allemaal in een overkoepelend raamwerk te staan dat deze achtergrond verbindt met de latere nuttige uitvindingen die wij aan de held te danken hebben.

Op zee

Het is het soort verhaal dat verstandige vaders aan hun zoons vertellen om in hen de ambitie op te wekken een nuttig leven te leiden: door eerlijk en oprecht te zijn, door eigen inspan ningen en door gebruik te maken van de persoonlijke talenten kan iedereen die dezelfde toewijding aan de dag legt, prestaties van formaat leveren.

Nuttigheid is ook het overheersende thema geworden van veel moderne populariseringen, zoals bijvoorbeeld in de pas verschenen bestseller over John Harrison, de man die het probleem van de lengtegraadbepaling op zee oploste.

De schrijvers van 'Newtons God & Mendels bastaarden' presenteren een fraai staaltje van de wijze waarop ons beeld van baanbrekende onderzoekers in de loop van de tijd is veranderd. Zo is over Galileï zoveel uiteenlopends opgeschreven dat de lezer zich inderdaad afvraagt: wil de echte Galileï opstaan? Ook in de hoofdstukken over Newton, Faraday, Mendel en Pasteur valt telkens weer op dat de verhaallijn van biografieën vaak wordt gevormd door de stand van de wetenschap op het moment van schrijven.

Het hoofdstuk over de 'oorlogsthese', de stelling dat de natuurwetenschap een strijd op leven en dood heeft moeten uitvechten met het christelijk geloof, is van die tijdgebonden geschiedschrijving eveneens een mooi voorbeeld.

De samenstellers zijn er uitstekend in geslaagd te laten zien dat wetenschapsgeschiedenis een integraal onderdeel van de cultuurgeschiedenis is. Om iets te begrijpen van een episode uit de geschiedenis van de wetenschap moet men zich in de breedste zin van het woord terugverplaatsen naar de cultuur van de tijd.

Zo gezien is het ook te verklaren waarom wetenschapshistorici die lang de biografie hebben gemeden, haar de laatste jaren toch als een respectabel en uitdagend genre ontdekken. Juist de biografie leent zich ervoor de wetenschapsgeschiedenis minder zwart-wit te schetsen; het verleden ontvouwt zich als een lang tafereel in grijstinten, waarin wetenschap steeds iets anders betekent in steeds wisselende omstandigheden.

Dat levert meestal boeiende studies op, maar soms - het moet gezegd worden - eindigen al die historische grijstinten toch ook in behoorlijk grijze teksten. Zo af en toe kan een mens dan toch nog terugverlangen naar de grote verhalen over de helden van de wetenschap.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.