Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wie vond het wiel uit?

Cultuur

door ERIC LE GRAS

Review

Een Mesopotamiër, dachten archeologen heel lang. Was het geen Drents genie?

Het leek een vaststaand feit; het wiel is ruim vierduizend jaar geleden uitgevonden in Mesopotamië, het vruchtbare land tussen de Eufraat en de Tigris. Maar vondsten uit andere streken ondergraven die zekerheid. Wielen van vergelijkbare ouderdom duiken op in andere delen van de wereld, waaronder Noordwest-Europa. Was de uitvinder van het wiel een Drent?

Een tentoonstelling in het Duitse Oldenburg, niet ver over de grens met de provincie Groningen, toont de historie van het wiel. Tot de oudste stukken die er te zien zijn, behoren twee wielen die zijn geleend van het Drents Museum in Assen. Het zijn platte, houten schijven met een diameter van ongeveer een halve meter, die bewaard bleven in het Drentse veen. Het ene wiel komt uit een veentje bij Ubbena en is gedateerd op ongeveer 2500 jaar voor Christus. Het andere is gevonden in het veengebied dat bij Nieuw-Dordrecht lag en moet ongeveer even oud zijn.

Die dateringen zeggen echter weinig over de datum waarop de eerste karren door West-Europa reden. De Drentse provinciaal archeoloog dr. Wijnand van der Sanden: ,,De vondsten dateren uit de late Steentijd, toen het soms gebruik was om houten wielen als offergaven in het veen te deponeren. Omdat hout en trouwens ook menselijke resten goed bewaard blijven in het veen, vinden we die nu en dan weer terug. Maar dat wil niet zeggen, dat het wiel daarvoor niet bekend was in deze streken.''

Bij het Noord-Duitse Flintbek, niet al te ver over de grens met Nederland, zijn inderdaad twintig meter lange wielsporen gevonden, die duiden op gebruik van het wiel in het vierde millennium voor Christus. Een as, die in hetzelfde gebied is gevonden, is van vergelijkbare datum.

Wil je een kar goed laten rijden, dan heb je niet alleen wielen nodig maar ook een breed, stevig en betrekkelijk glad oppervlak. Een weg dus. De oudst bekende veenweg in Nederland is de Smeulbrandenweg bij het Drentse Valthe en die is ouder dan de oudste overblijfselen van wielen. Bij de Smeulbrandenweg zijn echter geen sporen gevonden, die duiden op het gebruik van wielen. Sommige andere veenwegen hebben wel de geschikte breedte, maar dat wil nog niet zeggen dat er met karren overheen is gereden.

Van der Sanden: ,,Bij de veenweg van Nieuw-Dordrecht zie je dat het begin goed gefundeerd was en daarom ook berijdbaar was voor karren. Verderop is dat niet het geval. Waarom dat zo is gedaan, weten we niet. Bij karren denken we tegenwoordig meteen aan transport van spullen, bijvoorbeeld van stenen. Dat hoeft natuurlijk niet altijd zo te zijn. Misschien is de wagen van Flintbek destijds gebruikt in een soort rituele processie en was profaan gebruik van voertuigen wel ondenkbaar.''

In ieder geval benaderen de wielen uit West-Europa de wielen uit Mesopotamië in ouderdom en vondsten uit ver van elkaar gelegen streken als de Kaukasus of het land rond de Indus, hebben een vergelijkbare leeftijd. Volgens prof.dr. Mamoun Fansa, directeur van het Landesmuseum für Natur und Mensch in Oldenburg en afkomstig uit Syrië, ondergraaft dat het idee dat het wiel is uitgevonden in zijn geboortestreek. Het lijkt er eerder op dat het wiel op verschillende plaatsen tegelijk is uitgevonden, onder andere in Noordwest-Europa. De tijd was er kennelijk rijp voor, niet alleen in Mesopotamië maar ook op andere plaatsen in de oude wereld.

Het is een intrigerende gedachte. Ergens in het uitgestrekte veengebied dat ooit grote delen van Drenthe overdekte, woonde in een schamel hutje op een zandrug een regelrecht genie, iemand die op het idee kwam om de draaiende klosjes die al in gebruik waren voor het spinnen van wol op een andere manier te gaan gebruiken. Die heldere geest combineerde het principe van de klos met het principe van de slee en vond niets minder dan het wiel en de kar uit.

Provinciaal archeoloog Van der Sanden kan wel lachen om de suggestie: ,,Het lijkt me niet erg waarschijnlijk, maar ik kan ook niet met zekerheid zeggen dat het onzin is. Met de huidige kennis van de archeologie kom je niet veel verder dan de constatering dat het idee van het wiel onder andere in Noordwest-Europa kan zijn ontstaan. Ik wil dus niet uitsluiten dat Drenthe de bakermat is geweest, maar ik weet tegelijkertijd wel dat de oudste resten niet uit Drenthe stammen. Zo werkt het in de archeologie. Dit is een tak van wetenschap, die veel vragen en weinig zekerheden kent.''

Deel dit artikel