Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wie is die man in coma?

Cultuur

Alle Lansu

© rv
Recensie

‘Meteoor’ van de Tsjechische schrijver Karel Čapek toont absurditeit en meerduidigheid. 

Karel Čapek
Meteoor
Vert. Irma Pieper. Wereldbibliotheek; 190 blz. € 20,-

Lees verder na de advertentie

Een kleine tien jaar geleden werd de Tsjechische schrijver Karel Čapek (1890-1938) herontdekt toen zijn roman ‘Een doodgewoon leven’ (1934) in het Nederlandse verscheen. Zo’n wijs boek was dat: een man komt na het voltooien van zijn memoires tot het inzicht dat het gestroomlijnde verhaal dat hij van zijn leven heeft gemaakt een veel complexere waarheid verhult.

In 1934 schreef Čapek nog een andere roman over illusies, hoe mensen zichzelf voor de gek kunnen houden: ‘Meteoor’, zojuist in het Nederlands vertaald. De plot is als volgt: een vliegtuigje crasht, uit het verkoolde wrak komt een man tevoorschijn - in coma en door de brandwonden onherkenbaar. In het ziekenhuis wordt hij opgenomen als geval X. Wie is deze man? Waar kwam hij vandaan? Waarheen was hij onderweg? De omstanders kunnen er alleen maar naar gissen.

Čapek laat de artsen, een zuster (non), een helderziende medepatiënt en een toevallig aanwezige schrijver aan het woord in hun pogingen om het raadsel van de verongelukte piloot te achterhalen.

Objectieve, medische bevindingen

De artsen baseren hun vermoedens over zijn identiteit op hun objectieve medische bevindingen, maar met een glimlach laat Čapek zien hoe ze zich te buiten gaan aan gissingen en speculaties die niet erg wetenschappelijk aandoen. Alle betrokken specialisten zien overal de ‘bewijzen’ voor hun eigen aannames.

‘De barmhartige zuster’ droomt ondertussen vrij samenhangende dromen over X. Daarin vertelt hij over zijn geheugenverlies - er zijn alleen nog brokstukken uit zijn verleden over. Als in een biecht houdt hij een monoloog over een jeugd zonder moeder, de opstand tegen zijn autoritaire vader, een eerste grote liefde die hij uit bindingsangst versmaadde (‘en deze lafheid hield ik voor een uiting van mijn vrijheid’) - een keuze die hem zijn hele leven zou achtervolgen als een vloek.

Het gaat om het krachtenveld van diepere drijfveren en driften waarbinnen ieder mens op zijn eigen manier beweegt

Onorthodoxe kennisleer

Als derde ‘duider’ baseert de helderziende zich op een tamelijk onorthodoxe kennisleer die draait om ‘het weerklinken van de wezenlijke mens’ die meer is dan de optelsom van ‘ervaringen, gevoelens, eigenschappen, daden en uitlatingen’. Het gaat om het krachtenveld van diepere drijfveren en driften waarbinnen ieder mens op zijn eigen manier beweegt. Hij, de helderziende, heeft daar een speciaal oog voor, en wat hij ziet is ‘een innerlijke verlatenheid die steeds weer de eenzaamheid zoekt’.

Ten slotte is het de beurt aan de schrijver. Voor hij van wal steekt, neemt Čapek de ruimte om ons iets over zijn eigen poëtica en de noodzaak van zijn schrijverschap te onthullen. Het verhaal van de schrijver is een oefening in empathie en verbeeldingskracht. In zijn verbeelding is X een man die na een traumatische ervaring in de liefde zijn toevlucht heeft gezocht in de verte van het Caribisch gebied. Daar raakte hij betrokken in duistere handeltjes en criminele kringen, en verloor hij bij een gewelddadig incident zijn geheugen. “Het was voor hem de enig mogelijke weg, de enige uitweg om aan zichzelf te ontkomen; het was zoiets als een ontsnapping naar een ander leven.” De schrijver portretteert een man die nergens thuis is, zonder doel en kompas, en die gesloopt wordt door het tropische klimaat en zijn drankzucht.

Absurditeit is nooit ver weg

De absurditeit is bij Čapek nooit ver weg: “Vergeefs, vergeefs is ons geploeter, met al onze kleinzielige, lage daden die elke samenhang en ordening missen en niets anders zijn dan gruis en chaos, zonder kop of staart.”

Zo lezen we meerdere versies van een ondoorgrondelijk leven, vanuit perspectieven die elkaar hier en daar raken en overlappen, en allemaal hun eigen geldigheid hebben. Uit die meerduidigheid bestaat de waarheid, laat Čapek ons weer eens fijntjes weten, net zo speels en stilistisch verfijnd als in ‘Een doodgewoon leven’. In de vindingrijke vertaling komt zijn vertelplezier opnieuw sprankelend uit de verf.

Oordeel: speels, verfijnd, vindingrijk vertaald

Lees hier alle andere boekrecensies van Trouw. 

Deel dit artikel

Het gaat om het krachtenveld van diepere drijfveren en driften waarbinnen ieder mens op zijn eigen manier beweegt

Oordeel: speels, verfijnd, vindingrijk vertaald