Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wie heeft die vader vermoord? Opera 'Hamlet' is een psychologische thriller

Cultuur

Peter van der Lint

Lucie Chartin als Ophélie in al haar waanzin. © eye-Depict / Ben van Duin

Overmorgen staat de opera 'Hamlet', groots en romantisch, in Den Haag op de planken. Dat is in honderd jaar niet gebeurd.  

Serge van Veggel spreekt de titel steeds op zijn Engels uit: 'Hamlet'. Dat zou eigenlijk op zijn Frans moeten, dus zonder H en met de klemtoon op de laatste lettergreep. "Maar anders denken mensen dat ik het over een soort omelet heb", verontschuldigt de artistiek leider van Opera2Day zich. Het kleine Haagse operagezelschap heeft het aangedurfd om de grote, romantische opera 'Hamlet' van Ambroise Thomas uit 1868 op het affiche te zetten.

Lees verder na de advertentie

"Als we donderdag in de Koninklijke Schouwburg de première van onze voorstelling hebben dan zal dat de 154ste keer zijn dat de opera in Den Haag te zien is. De 153ste voorstelling vond plaats in 1919, dus bijna honderd jaar geleden."

De grote hiaat tussen voorstelling 153 en 154 maakt duidelijk dat Thomas' opera, gebaseerd op het beroemde toneelstuk van Shakespeare, na de Eerste Wereldoorlog uit de gratie raakte. In Den Haag is er alleen nog een uitvoering in het Italiaans geweest in 1933, maar het Franse origineel verdween voorgoed van de bühne. Niet alleen in Den Haag overigens. 

Een enscenering van Dirk Tanghe van Shakespeare's 'Hamlet' was ooit een heftige openbaring voor me.

Serge van Veggel

Waanzin

Het getal 153 geeft echter eveneens aan dat 'Hamlet' in Den Haag erg populair is geweest. Van 1886 tot 1919 waren er elk seizoen van het gezelschap Théâtre Royal Français - de Koninklijke Franse Opera - voorstellingen van 'Hamlet' te zien in de Koninklijke Schouwburg. Hoewel hij er nergens expliciet over heeft geschreven, zie je Louis Couperus, opgedoft en zijn snor in de pommade, in de zaal zitten. In de ban van Ophélie en haar grote waanzinsscène, het beroemdste fragment uit de opera. In de zaal waar toen op de cartouches nog componistennamen stonden, zoals Mozart en Rossini. Thomas stond er overigens niet tussen.

De artistiek leider en regisseur noemt zijn troupe, die als thuisbasis de Koninklijke Schouwburg heeft, met zekere trots de achterkleinkinderen van de Franse Opera in Den Haag. Het is een van de redenen waarom Opera2Day nu met een nieuwe versie van Thomas' opera komt. Een buiging van het huidige Haagse gezelschap naar het historisch andere. Waarom juist deze titel?

"Allereerst uit persoonlijke fascinatie. Een enscenering van Dirk Tanghe van Shakespeare's 'Hamlet' was ooit een heftige openbaring voor me. Drie weken na die blikseminslag volgde een nieuwe, toen ik een voorstelling van Verdi's 'La traviata' bijwoonde, mijn allereerste opera. Die ervaringen zijn bepalend geweest voor mijn leven. Nu kan ik die twee grote indrukken van toen te combineren."

Ouderwetse stijl

"Het idee ontstond tijdens onze vorige productie 'Dr. Miracle's last illusion' waarin een fragment voorkwam uit de waanzinsaria van Ophélie die in deze opera zo centraal staat. In die voorstelling hebben we geëxperimenteerd met een vrijere manier van zingen, zoals je die hoort op veel oude opnamen uit het begin van de 20ste eeuw. Met dirigent Hernán Schvartzman kwamen we op het idee om eens een hele opera in die ouderwetse stijl te doen.

Misschien is dat authentiek ja, of historisch geïnformeerd zoals ze tegenwoordig zeggen. Ik zou liever willen spreken van een historisch geïnspireerde stijl.

"Groot geluk is dat in het Nederlands Muziek Archief in Den Haag nog zeshonderd dozen met materiaal van de Franse Opera opgeslagen liggen. In twee van die zeshonderd zit van alles dat met die 153 uitvoeringen van 'Hamlet' te maken heeft - partituren, orkestmateriaal. We hebben het allemaal bekeken en geluisterd naar grote zangers uit het begin van vorige eeuw als Titta Ruffo, Mattia Battistini en Nellie Melba - de favoriete Ophélie van Thomas - die allemaal fragmenten uit de opera op 78-toerenplaten hebben vastgelegd. 

"We proberen dus zo dicht mogelijk bij de stijl te komen die in Thomas' tijd gangbaar was. Misschien is dat authentiek ja, of historisch geïnformeerd zoals ze tegenwoordig zeggen. Ik zou liever willen spreken van een historisch geïnspireerde stijl."

Zingen zonder zangles

"Tijdens de audities voor dit project hebben we al gewerkt met deze informatie en we merkten dat onze zangers ervoor open stonden. Quirijn de Lang, onze Hamlet, omarmt het helemaal. De stijl is vrijer, natuurlijker, met veel ritmische variatie en met portamenti, het glijden van de ene toon naar de andere. Vooral dat laatste stijlkenmerk ervaren we tegenwoordig als heel ouderwets. Maar als onze zangers zich erin verdiepen en het uitproberen, zeggen ze bijna allemaal dat ze opnieuw zingen zoals ze deden voordat ze zangles kregen. Dat is echt opmerkelijk.

"Je moet loskomen van hoe overdreven het overkomt op die oude opnamen. Die zangers acteren als het ware, ook met hun stem. We hebben al die eigenaardigheden, die Thomas natuurlijk nooit in notenschrift kon vangen, een keer heel zorgvuldig proberen op te schrijven in een bepaalde scène in de partituur. Dus met alle portamenti, vertragingen en versnellingen erin. En met het karakter van de muziek erbij aangegeven. De scène met de grafdelvers moet bijvoorbeeld heel bruut klinken. Je komt dan tot hele verrassende resultaten, vooral als zangers doorkrijgen dat het iets oplevert als ze op bepaalde momenten een fractie later of eerder inzetten dan de partituur voorschrijft."

Beeld uit de voorstelling. © eye-Depict / Ben van Duin

Thriller

Maar even los van de stijl, 'Hamlet' is een heuse romantische opera, met koor, groot orkest en een speelduur van drieënhalf uur. Hoe gaat een klein gezelschap dat klaarspelen?

Ik wilde alle verwijzingen naar wie Hamlets vader vermoord heeft eruit hebben.

"Toen het idee kwam, dachten we meteen: 'Dat gaat ons helemaal niet lukken!' Maar het beste van 'Hamlet' is niet de lengte of de grootte, maar het verhaal. En dat verhaal kunnen we vertellen, op onze manier. De intieme confrontaties zijn belangrijker dan de koorscènes. We hebben het werk compacter gemaakt, door de overbodige balletmuziek eruit te halen. Er is wat andere muziek geschrapt en er zijn recitatieven gesneuveld. Al met al duurt de opera nu ruim een uur korter. Ik wilde alle verwijzingen naar wie Hamlets vader vermoord heeft eruit hebben. Zo weten wij als publiek net zo weinig als Hamlet en wordt het een psychologische thriller. Een intieme vertelling."

Zomerliefde aan het zwembad

"Is dit verhaal echt gebeurd, of speelt het zich in Hamlets hoofd af? Ik wilde met twee werkelijkheden werken en daarom gebruiken we filmbeelden. Het gaat door elkaar lopen, de filmbeelden en dat wat op de bühne gebeurt. Wat is waar?

"Het begin van deze enscenering was voor mij 'Muse' van Margo Onnes, een film in de traditie van de Franse film noir en de nouvelle vague. Ik kreeg de ingeving om die film - over een zomerliefde rondom een zwembad en verdrinking - te bekijken met op de achtergrond het zoemende koor in Ophélie's waanzinsscène. Puur toeval, maar de enscenering werd toen geboren. Ik heb wel lang geworsteld met het einde, maar dat deed Thomas zelf ook. Ik ga niet al te veel verklappen, maar het draait dan bij prins Hamlet om 'Être, ou ne pas être' - zijn, of niet zijn. Ja, ook die beroemde monoloog zit in Thomas' opera."

'Hamlet' door Opera2Day en het New European Ensemble gaat komende donderdag in première in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Er zijn 23 voorstellingen door het land t/m 11 april. www.opera2day.nl

Hamlet van Ambroise Thomas

Componist Ambroise Thomas heeft niet altijd een goede pers gehad. Zijn 'Hamlet' beantwoordde aan de Parijse muzikale mode, maar gold destijds al als ouderwets. Berucht is de uitspraak: 'Je hebt goede muziek, je hebt slechte muziek, en dan is er Ambroise Thomas'. Om Shakespeare's stuk behapbaar te maken, sneuvelden verschillende personages en bleef Hamlet leven. Toen de opera in Londen werd uitgevoerd, maakte Thomas een ander einde, omdat een happy end daar niet geaccepteerd zou worden. 'Hamlet' werd vaak van stal gehaald als ergens een goede bariton voor handen was.

Deel dit artikel

Een enscenering van Dirk Tanghe van Shakespeare's 'Hamlet' was ooit een heftige openbaring voor me.

Serge van Veggel

Misschien is dat authentiek ja, of historisch geïnformeerd zoals ze tegenwoordig zeggen. Ik zou liever willen spreken van een historisch geïnspireerde stijl.

Ik wilde alle verwijzingen naar wie Hamlets vader vermoord heeft eruit hebben.