Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

WERELDPRIMEUR OP KEIZERSGRACHT 717

Cultuur

Joost van Velzen

Op 24 september 1967 opent het pand Keizersgracht 717 zijn deuren voor minderjarige ‘homofielen’. De sociëteit heet Zoos, een soos voor jongeren die ‘zo’ zijn. Zoos is elke zondagavond geopend van 20.00 tot 23.00 uur. De minimumleeftijd voor de bezoekers is zestien jaar.

De bezoekers van Zoos kiezen zelf hun bestuur. Jos Holtkamp (1947) wordt voorzitter en hij doet als student pedagogiek ook onderzoek in Zoos. Zijn verslag is bewaard gebleven in het Homodok-Lesbisch Archief. Holtkamp in zijn studieverslag: ‘Er zijn gemiddeld 10 à 15 paren beatdansende jongeren actief.’

In de begintijd bezoeken vijftig jongeren de homosociëteit. Na een paar jaar is dat aantal verdrievoudigd. De Zoos-bezoekers komen niet alleen uit Amsterdam, maar uit het hele land. Een zeventienjarige jongen uit Antwerpen komt één keer per maand naar de Keizersgracht.

Rob L. is achttien jaar en heeft in de krant over de opening van Zoos gelezen. Hij woont in Den Helder en gaat met de trein naar Amsterdam. Op de Keizersgracht aangekomen, durft hij niet naar binnen. Later loopt hij nog eens langs Zoos. Pas bij de derde keer overwint hij zijn schroom. ‘Ik was blij dat er iemand was die met mij begon te praten.’

Bezoeker Gottfried Roos vindt de leeftijdsgrens van zestien jaar niet te laag. Hij zegt in De Groene Amsterdammer van 14 juni 1969: ‘O nee, van mij mag iemand komen als ie twaalf is, ik merkte op m’n veertiende al dat ik homoseksueel was. Nou daar sta je dan. Je moet dan door het park rondzwerven, in een urinoir. Je mag ook niet in bars. Er zou gewoon geen leeftijdsgrens moeten zijn. Ik wist het in ieder geval al op m’n veertiende en ik weet dat van anderen ook. De een weet het op z’n twintigste, de ander op z’n tiende.’

De maximumleeftijd is vastgesteld op 23 jaar en dat is opmerkelijk. Het bestuur heeft van de Amsterdamse zedenpolitie toestemming gekregen de leeftijdsgrens te verhogen van 21 naar 23 jaar. Dat betekent een stap in de richting naar afschaffing van artikel 248-bis, dat de belangrijkste aanleiding was tot de oprichting van Zoos.

Iedereen onder de 21 jaar is dan nog minderjarig. Die leeftijdsgrens is in 1988 verlaagd tot achttien jaar. Artikel 248-bis is ingevoerd in 1911. Elke homo kent de tekst zo’n beetje uit het hoofd: ‘De meerderjarige, die met een minderjarige van het zelfde geslacht, wiens minderjarigheid hij kent of redelijkerwijs moet vermoeden, ontucht pleegt wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren.’

Het strafwetartikel waarschuwt de meerderjarige homo’s, maar tegelijkertijd worden de minderjarigen opgezadeld met een probleem. Zij worden niet toegelaten tot homocafé’s, kunnen elkaar niet ontmoeten en verkeren in een isolement. Ook het COC houdt de deur dicht voor minderjarigen.

Het COC treedt in 1965 wel naar buiten met de stichting Dialoog, een centrum voor informatie en hulpverlening. Dialoog geeft een gelijknamig blad uit. Dit ‘tijdschrift voor homofilie en maatschappij’ ontvangt veel reacties van homojongeren. Zij geven te kennen gelijkgeaarde leeftijdgenoten te willen ontmoeten.

Henk Branderhorst (1939) is in 1967 directeur van de Amsterdamse afdeling van Ruimte. Ruimte is voortgekomen uit de socialistische AJC (Arbeiders Jeugd Centrale) en exploiteert jongerencentra in de grote steden. Branderhorst is tevens verbonden aan Dialoog. Ruimte wil de homojongeren de mogelijkheid geven elkaar te ontmoeten. Zoos wordt opgericht, in de jaren daarna gevolgd door centra in andere grote steden.

Ouders van Nu publiceert in maart 1970 een reportage over Zoos geschreven door historicus Richter Roegholt (1925-2005): ‘Het was een primeur voor Nederland en misschien wel voor de hele wereld.’ De toon is geruststellend. Roegholt wil echter wel ingaan op een prangende vraag: kan het voor een puber geen kwaad naar Zoos te gaan?

Roegholt verwijst naar het decembernummer van Ouders van Nu. Daarin heeft psychiater Kees Trimbos (1920-1988) de kwestie behandeld of iemand door verleiding homofiel kan worden. Trimbos bestrijdt dat. Iemand die een homoseksueel experiment aangaat, verandert niet van seksuele geaardheid. Homoseksualiteit is niet te genezen, ook niet door een huwelijk, en moet beschouwd worden als ‘een variant van de menselijke natuur’.

Tijdens Zoos-avonden doet zich soms een probleem voor. Er zijn bezoekers, gemiddeld vijf per avond, die ‘opvallend gedrag’ vertonen. Dat afwijkende gedrag wordt benoemd als ‘overbodig, nichterig en aanstellerig’. De meeste bezoekers vinden de aanstellers irritant, maar het bestuur voelt er niets voor het handjevol dwarsliggers te verwijderen.

Zoos-bezoeker: “Nou ja as mijn baas ’t weet dan knalt ie me eruit, hè. Ik zal daar mal zijn om het an z’n neus te hangen. Dat zou wel een giller zijn, hoor, als ik het hem vertelde. Het idééé! Door de week moet ik dus oppassen, hè, nou ja, maar in het weekend gaan ik fijn rellen. Ik vind er hier geen barst an, ze doen zo geleerd. Ik ga zo naar Jamaica, daar is het veel leuker, daar kan je tenminste iemand versieren.’

De Jamaica Inn, Voetboogsteeg 4, was de eerste naoorlogse homokroeg van Amsterdam. Gert Hekma wijdt er een paragraaf aan in De roze rand van donker Amsterdam. Het café stond vanaf 1948 op naam van ex-wielrenner Gerrie Pelser, die de zaak beheerde tot 1980. Het was een in Amsterdam unieke tent voor heren en schandknapen, die door Pelser gekoppeld werden.

Artikel 248-bis werd in 1911 in het leven geroepen om verleiding van jongeren tegen te gaan. Die theorie is inmiddels achterhaald. De Gezondheidsraad vindt in 1968 dat artikel 248-bis afbreuk doet aan de opvang van minderjarige homo’s. Het artikel werkt bovendien chantage, prostitutie en beroving in de hand en kan ook zelfdoding veroorzaken.

In maart 1970 wordt Zoos gesloten. Het zaaltje op de begane grond van Keizersgracht 717 is te klein geworden. De besturen van Ruimte en Zoos zoeken naar een oplossing. De Tweede Kamer gaat op 27 januari 1971 akkoord met de afschaffing van 248-bis.

Deel dit artikel