Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wek je je kind als de wereld vergaat?

Home

Willem Jan Otten

"Alexander is met dit huis, kun je zeggen, geëmigreerd uit theaterland, en heeft er een kind gekregen." © rv
Essay

WiIlem Jan Otten beschouwt films over onmogelijke keuzes. Vandaag de slotaflevering: 'The Sacrifice' (Andrej Tarkovski), over een dilemma.

Offret betekent 'Het offer'. De film is in Zweden gemaakt, door een Russische filmer die in 1982 besloten had om in het Westen te blijven, met achterlating van vrouw en twaalfjarig kind.

Lees verder na de advertentie

De eerste speelfilm die hij vervolgens maakte heette 'Nostalghia' (1983). Daar wordt niet zomaar 'heimwee' mee bedoeld, maar een ervaring van grondige ontheemding, een waarvoor je niet letterlijk in ballingschap hoeft te verkeren. 

De Russische hoofdpersoon Gortsjakov spiegelt zich aan een negentiende-eeuwse Russiche componist die, na teruggekeerd te zijn uit Italië, in het hevig verlangde moederland zelfmoord pleegt. De nostalgia die Tarkovski dramatiseert is niet alleen een verlangen naar een land van herkomst, maar vooral: naar een verloren geestestoestand - naar bezielde realiteit.

Het is hetzelfde verlangen dat Tarkovski de Sovjet-Unie, die hem het werken steeds moeilijker maakte, juist heeft doen verlaten. "Om te kunnen filmen." Filmen is niet zomaar werken, het is je zelf realiseren, al scheppende de verbinding leggen met ervaring, met je hele hebben en houwen, het is ergens aankomen, met je camera, daar waar alles bezield is.

Hij heeft bestralingen achter de rug en, als een piraat, een rode doek om zijn hoofd geknoopt

'Het raadsel van de aankomst', zo heeft de Trinidadse schrijver V.S. Naipaul, die levenslang op reis en in den vreemde is geweest, een van zijn boeken genoemd. Naipaul is in Londen gestorven, zoals Tarkovski in 1986 in Parijs, kort na de voltooiïng van 'Offret'. Tarkovski was 54. Hij heeft in de loop van het werkproces gehoord dat hij longkanker had. 

Er is door Chris Marker een adembenemende, hardhandig inspirerende documentaire gemaakt over Tarkovski's laatste maanden - waarentijdens hij, na vier jaar wachten, in het ziekenhuis met zijn echtgenote en zijn inmiddels vijftienjarige zoon Androesjka wordt herenigd. Hij heeft bestralingen achter de rug en, als een piraat, een rode doek om zijn hoofd geknoopt. We weten dat hij in beter tijden een vosachtig stugge haardos heeft gehad, waar hij dikwijls even aan voelde. 'Offret' is, blijkens de aftiteling, opgedragen aan de zoon, 'in hoop en vertroosting'.

De hoofdpersoon van 'Offret' is overigens geen balling. Hij is een Zweed die zich na een carrière als theateracteur met vrouw (ook actrice) en zesjarig kind als schrijver heeft teruggetrokken op een eiland in de Oostzee. Daar heeft hij een houten huis laten bouwen.

Wie vertrouwd is met Tarkovski's oeuvre, herkent het huis. Het is het zusje van de datsja, het zomerhuis, waar in 'Nostalghia' zo hevig naar wordt verlangd. Eenzelfde datsja is de locatie van alle onuitwisbare vroegste kindertijdherinneringen waar de hoofdpersoon van 'De spiegel' (1974) van droomt.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© rv

Precies dit betoverde huis heeft Alexander, de hoofdpersoon van deze tweede Tarkovski in den vreemde, laten bouwen op een schijnbaar mensverlaten eiland. Hij heeft dat uit hetzelfde verlangen naar een bezield verband gedaan als dat Gortsjakov naar Rusland doet snakken.

Alexander is met dit huis, kun je zeggen, geëmigreerd uit theaterland, en heeft er een kind gekregen. Hij wordt als de film begint, zestig. Vijf jaar ouder dan zijn bedenker. Alexander is een oude vader, hij bedelft zijn zoontje, dat (als alle zesjarigen) het eeuwige leven heeft, onder monologen over eindigheid, alsof hij bang is niet genoeg tijd meer te hebben voor het vaderschap.

Alexander verkeert in crisis, niet alleen in de gebruikelijke oudere mannencrisis (zijn jongere vrouw heeft een affaire met de huisvriend, tevens de huisarts), maar ook een spirituele: hij wordt op de hielen gezeten door gedachten over zijn eigen overtolligheid. Ook al spreekt hij Zweeds, hij klinkt als een heuse intelligentsia-Rus, zo uit een verhaal van Dostojevski gestapt. Is het wel juist dat ik een 'innerlijk leven' ben gaan leiden, als een halve monnik op een eiland, in plaats van daadkrachtig in het leven te staan?

Alexander verkeert in crisis, niet alleen in de gebruikelijke oudere mannencrisis maar ook een spirituele

Alexander leidt een Scandinavisch, levensverzekerd leven, en toch is hij onbestemd bang, als iemand die weet dat hij schuldig is maar het vonnis nog moet horen. Als hij 's avonds, terwijl zijn disparate gezin, toch al ongezellig van overspeligheid, zijn verjaardag viert, de Zweedse minister-president op de televisie hoort zeggen dat de Derde Wereldoorlog op punt staat van uitbreken, is het eerste wat hij zegt: Hier heb ik mijn leven lang op gewacht.

Deze aankondiging krijgen we trouwens niet te horen. Tarkovski is een wonderlijke, hoofdzaken weglatende dramaturg. In 'Stalker' (1979) zien we drie mannen een tocht maken door een uitgestorven landschap waarvan wij, de toeschouwers, gaan geloven dat het een denkend landschap is. Dat het reageert op de drie mannen. Hun gedachten kan lezen, als een god.

Waarom geloven we dat?

Het wordt niet gezegd, maar we zien de gids zich gedragen alsof het landschap hem vertelt hoe ze, zonder ongelukken, het huis kunnen bereiken waarin, heeft hij beloofd, zich een kamer bevindt die van degene die hem betreedt het diepste verlangen in vervulling zal doen gaan.

'Stalker' is ongetwijfeld een van de bloedstollendste films die er zijn, maar er gebeurt niets. Ik bedoel: als je niet zou weten dat het landschap mortaal gevaarlijk is, dan zou je alleen maar drie mannen in vreemde, onbevredigende lussen over een glooiende heuvelweide zien strompelen. En Tarkovski heeft, na de première van de film, verklaard dat het landschap helemaal niet kan denken, en dat de geheimzinnige kamer (waar de mannen uiteindelijk niet in durven) al evenmin over wensvervulmacht beschikt.

'Stalker' is ongetwijfeld een van de bloed­stol­lend­ste films die er zijn, maar er gebeurt niets

Ik ken geen kunstwerk dat zo ongegeneerd de verhaspeling van oorzaak en gevolg dramatiseert en aan den lijve voelbaar maakt, die wij 'geloven' noemen. Zelfs de meest verstokte scepticus wil tijdens het zien van 'Stalker' dat de man die het eerst de 'gehaktmolen' door moet met uiterste nauwkeurigheid de handelingen verricht die moeten voorkomen dat hij op een mijn trapt. 

Dat er, wie weet, helemaal geen mijnen zijn - is op een of andere manier niet in Frage. We zien van een geloof (in het alwetend landschap) het gevolg: een man die, 'met gevaar voor eigen leven', de opperste behoedzaamheid betracht. En voor we het weten blijken we, hoe dan ook, te bidden dat het hem, met zijn rituele handelingen, lukt.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© rv

De manier waarop we er in 'Offret' van overtuigd raken dat de atoomoorlog op uitbreken staat, lijkt op wat er in 'Stalker' gebeurt. Na afloop van de film zul je kunnen denken dat het een totaal misverstand is geweest, dat de hysterische reactie van de vrouw des huizes op de (onsamenhangende) zinnen van de minister-president onnodig was; dat het uitvallen van de televisie nergens iets mee te maken had; dat de laag overdonderende straaljagers, die het glaswerk in de kamer deden rinkelen, een volstrekt toeval waren.

Waar het om gaat is dat de reactie van de aanwezigen ('dit is dan dus het uur u') niet alleen het gevolg is van bovenbeschreven oorzaken, maar ook een respons op iets wat er al was voor de premier begon te spreken. Het was er al toen we, helemaal in het begin van de film, Alexander hoorden ratelen tegen zijn zoontje (dat niets terug zei omdat hij geopereerd was aan zijn keel). We hebben het bespeurd in Alexanders hectische monologen, in zijn hevige overreactie toen hij beslopen werd door zijn kind en plotseling, als een jonge hond, in zijn nek gesprongen. We hebben het gevoeld maar niet geweten: Alexander sterft van een angst.

Tarkovski's drama's worden aangedreven door een ongenoemde macht, een onzichtbare oorzaak. De eerste keer dat ik, eind jaren tachtig 'De spiegel' (1975) zag, lukte het me niet om van de losse episoden en de pretentieuze onzin chocola te maken. De film was mij uitgeleend door een vriend, wiens smaak altijd feilloos was geweest. Toen hij mij opbelde (en ik hem niet durfde zeggen hoe teleurgesteld ik was), vertelde hij dat hij na het zien van 'De spiegel' hevig van zijn vader was gaan dromen. Goede dromen, zei hij. Zijn vader was een paar jaar eerder gestorven.

Er wordt door Tarkovski in, of met, 'De spiegel' eigenlijk voortdurend, als door een kind, naar de vader verlangd

Toen ik na dat telefoongesprek de film weer opzette wist ik niet wat me overkwam. In de opmerking van mijn vriend had de sleutel verborgen gezeten: in De spiegel wordt, meteen in de eerste scène, gewacht op een vader - door de echtgenote. Er wordt iemand gemist. Iemand die naar het front is, en ongenoemd blijft. Maar hij is in de scène. Aanwezig, ongenoemd.

Er wordt door Tarkovski in, of met, 'De spiegel' eigenlijk voortdurend, als door een kind, naar de vader verlangd. Dit missen gaat voor de film uit zoals, zou je haast zeggen, het Woord voor de schepping uit gaat. Maar het wordt heel lang niet gezegd. 

Nogmaals, ik wist niet wat me overkwam: dezelfde mooie maar zinloze beelden van de wachtende vrouw die over een korenveld uitkijkende een briesje ziet opsteken dat het koren als een zee naar haar toe doet golven, maakten dat ik plotseling tegen me tranen ging vechten - ik was, door één opmerking van mijn vriend, aangesloten op de blik van een kind dat, kijkend met deze camera, een mij totaal onbekende vrouw observeerde, en een missen en een wachten 'waarnam', dat, kennelijk, ook in mij had liggen wachten tot het opgerakeld zou worden.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© ANP

De onbenoemde aanwezigheid in 'Offret' is: Alexanders angst. We kunnen hem opmaken uit zijn reactie op de liefdevolle, maar onverwachte, sprong in zijn nek door het kind - vreemder nog: elke keer als ik dat moment zie, schrik ik zelf ook. Het is een grondstemming waardoor we gevolgen gaan aanzien voor oorzaken, alsof Alexander schrikt van het kind. 

In werkelijkheid verwacht Alexander onophoudelijk ieder moment de doodsklap. Kennelijk begrijp ik hier uit eigen ervaring genoeg van, om ook 'mee te maken' dat Alexander later pijlsnel concludeert dat nu dan de wereld onherroepelijk in zijn nek is gesprongen, en het einde op handen.

Het wachten van Alexander is niet zozeer op de Apocalyps, als wel op het door Alexander zelf te voltrekken einde

Wat er volgt op Alexanders verzuchting 'Hier heb ik mijn leven lang op gewacht' is Tarkovski op zijn Tarkovskiëst. De sleutel is in het slot gestoken, het wachten wordt tastbaar, de tijd betoverd, het beeld poëzie. Alexander sluipt naar de kamer waarin zijn zoontje ligt te slapen. Het is, in zijn midzomernachtzonovergoten eenvoud één van de mooiste sequenties uit dit oeuvre, dat één van de mooiste van de filmgeschiedenis is.

Ik weet nooit zeker of 'Offret' het meesterwerk is dat het, als ik de film langere tijd niet gezien heb, in mijn herinnering wordt - maar naar een weerzien met dit beeld verlang ik als Gorchakov naar Rusland.

Wek je je kind als de wereld vergaat?

Het wachten van Alexander is niet zozeer op de Apocalyps, als wel op het door Alexander zelf te voltrekken einde. Want dat is wat er gebeurt: als Alexander, dankzij de minister-president, 'weet' dat het einde op handen is, gaat hij op de knieën, kermende: "Ik geef u alles, huis, familie, kind - alles wat mij aan het leven bindt - bevrijdt me van deze vreselijke, dierlijke angst." Het is een uitzinnige reactie, maar kennelijk niet voor wie angst zijn grootste angst is.

En natuurlijk blijft de Apocalyps uit.

Als, na een nachtelijke episode bij een IJslandse vrouw, met wie hij naar bed gaat 'om de wereld te redden', de telefoon weer blijkt te werken, is er inderdaad een einde gekomen aan Alexanders angst. Maar niet aan zijn manische geestestoestand. Ontwaakt als uit een visioen blijft hij vastbesloten om zijn belofte na te komen. Om het liefste dat hij bezit te offeren.

Aan de slotsequentie van de film - een ongemonteerde long-track die even lang duurt als het afbranden van de datsja (zijn alles, dat 'wat mij aan het leven bindt') - ontleent de film zijn titel. Dat moet het offer zijn.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© rv

Het is allemaal even verwarrend en moeilijk te verhapstukken als het verhaal van Abraham en zoon Isaak. We weten niet of Tarkovski al tijdens de draaidagen wist dat hij ten dode opgeschreven was. Wel zien we het huis in real time tot de grond toe afbranden, ongemonteerd - het bezielde huis waarzonder Tarkovski Tarkovski niet zou zijn geweest. En we zien de ambulance aankomen die Alexander mee zal nemen, ongetwijfeld naar een psychiatrische instelling - alsof zijn visioen iets is waar hij voor behandeld kan worden.

Het is allemaal even verwarrend en moeilijk te verhapstukken als het verhaal van Abraham en zoon Isaak

Tarkovski laat ons achter met het zoontje. Het zeult een emmer vol water naar een dode, door zijn vader geplante boom. In de Engelse ondertiteling heet hij Kid. Hij lijkt met zijn ronde hoed wel wat op het eerste filmkind van de filmgeschiedenis, de Kid van Charlie Chaplin. Kid gaat onder de boom liggen terwijl de camera opstijgt, net zo lang tot we tussen de takken de zon in de Oostzee zien glinsteren.

Plotseling horen we Kids stem - hij kan weer spreken, en zegt de allerlaatste woorden van Tarkovski's oeuvre: 'In den beginne was het woord, wat is dat papa?'

Essayist Willem Jan Otten belicht in Letter&Geest maandelijks een film-tegen-beter-weten-in, over onmogelijke keuzes. Die is daarna te zien in debatcentrum De Balie. Daar bespreekt Otten de film na met een gast.

Gast Dichter: Joost Baars
Wanneer: 11 mei, 19.30 uur (Let op: veranderende datum & begintijd!)
Waar: De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10 (Leidseplein), Amsterdam
Kaarten: Trouw-lezers betalen geen € 10, maar € 8
Reserveer: via www.trouw.nl/exclusief, of bel: 020-5535100



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Hij heeft bestralingen achter de rug en, als een piraat, een rode doek om zijn hoofd geknoopt

Alexander verkeert in crisis, niet alleen in de gebruikelijke oudere mannencrisis maar ook een spirituele

'Stalker' is ongetwijfeld een van de bloed­stol­lend­ste films die er zijn, maar er gebeurt niets

Er wordt door Tarkovski in, of met, 'De spiegel' eigenlijk voortdurend, als door een kind, naar de vader verlangd

Het wachten van Alexander is niet zozeer op de Apocalyps, als wel op het door Alexander zelf te voltrekken einde

Het is allemaal even verwarrend en moeilijk te verhapstukken als het verhaal van Abraham en zoon Isaak