Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat zijn de trends in de 277 voor de grote literaire prijzen genomineerde boeken?

Cultuur

Jann Ruyters

© BJORN GORT

Is het engagement terug in de roman? Tijd voor een brede blik op de literatuur van de laatste tien jaar. 

De Nederlandse romans gáán weer ergens over, wordt verzucht. Je ziet het aan de grote literaire prijzen (Libris en ECI) die het afgelopen jaar gegeven werden aan romans over het koloniale verleden en burgeroorlog (‘De tolk van Java’, ‘De mensengenezer’) en over een kwetsbaar migrantenbestaan in de Bijlmer (‘Wees onzichtbaar’).

Lees verder na de advertentie

Toch is argwaan op zijn plaats bij zulke uitspraken over dé Nederlandse literatuur. Twee jaar geleden, toen de shortlist van de AKO-literatuurprijs bijna alleen uit kunstenaarsromans bestond, scheen het nog dat de vaderlandse literatuur erg in zichzelf gekeerd was, bezig met dode dichters, vergeten componisten, alcoholistische acteurs.

De grote literaire thema’s van de vorige eeuw, de Tweede Wereldoorlog en de kerk, zijn in getal schaars

De opmerking van de Libris-jury dat Murat Isik waardering verdient omdat hij in zijn Bijlmerroman ‘Wees Onzichtbaar’ een wereld opent die we alleen maar kennen uit kranten en sociale media, riep de wens op om eens te kijken hoe het er nu voorstaat in de Nederlandse literatuur. Is inderdaad het engagement terug of gaat de literatuur gewoon als altijd haar eigen onthechte gang? En als dat laatste zo is, is dat dan erg?

Clusteren

Om die megalomane vraag behapbaar te krijgen sloeg ik aan het clusteren. Ik maakte een lijst van de literaire romans die op de longlists van respectievelijk de AKO/ECI en Libris literatuurprijs waren beland in de laatste tien jaar: 277 titels. Een aardige ‘steekproef’ maar ook een oerwoud aan thema’s en subthema’s natuurlijk, die op zich nog weinig zeggen over maatschappelijke boodschap en urgentie, maar toch wel íets over de mate van betrokkenheid op het zelf dan wel de wereld.

En in die lijst vind je dan toch van alles, ook veel wat je al vermoedde. Bijvoorbeeld dat de Nederlandse literatuur meer uit schrijvers bestaat dan uit boeken - veel schrijvers zijn met meer titels genomineerd, veel titels zijn al weer vergeten - en ook dat Arnon Grunberg koploper is met zeven nominaties (twee non-fictie, een verhalenbundel) op de voet gevolgd door A.F.Th. van der Heijden met vijf.

Je kunt constateren dat de dystopie (de sombere toekomstroman) niet ruim vertegenwoordigd is, maar dat Hanna Bervoets erin uitblinkt.

Dat er nauwelijks onderwijsromans meer zijn (zijn schrijvers geen leraar meer?) maar wel romans over artsen, een enkele bankier en, jawel, vooral over kunstenaars en schrijvers.

© BJORN GORT

Oorlog en kerk

Verder zie je dat de grote literaire thema’s van de vorige eeuw, de Tweede Wereldoorlog en de kerk, in getal schaars zijn. Dat de oorlog nog steeds een belangrijk thema schijnt, ligt eerder aan de eeuwig durende musical ‘Soldaat van Oranje’ en de megaseller ‘Haar naam was Sarah’ van Tatiana de Rosnay (zie bestseller toptien hieronder) dan aan de Nederlandse literaire romans (ik turfde er 6). Ook Indië is afwezig (alleen ‘De tolk van Java’), Congo duikt dankzij de Vlamingen vaker op (3), zoals ook de Eerste Wereldoorlog eruit springt met niet meer maar wel bekroonde romans (‘Oorlog en terpentijn’, ‘Godenslaap’, ‘De mensengenezer’)

Voor de kerk geldt hetzelfde. Het geloof is nog steeds een thema, inclusief pittige refojeugd (Franca Treur, Jan Siebelink) maar het idee dat de Nederlandse schrijvers daar niet over uitgeschreven raken berust toch meer op de stevige vaderlandse traditie - Jan Wolkers, Maarten ’t Hart - op de weemoed en op de aandacht van de pers, dan op het getal.

Het is niet zozeer het engagement dat terug is, als wel de aandacht voor engagement

Wat je ook ziet: het aantal romans over verlies, ziekte en dood, is wel groot (ik telde er 23). En dat van de acht romans over seksueel misbruik die deze lijst haalden, de twee expliciet autobiografische romans (Kim van Kootens ‘Lieveling’, Ted van Lieshouts ‘Mijn meneer’) de meeste media-aandacht kregen. (En dat ‘Lieveling’ van die boeken de enige bestseller was, al won Jeroen Brouwers voor zijn roman ‘Het Hout’ over het misbruik in de katholiek kerk de AKO-literatuurprijs.)

Er zijn boeken over de vluchtelingen (‘Dit zijn de namen’) en over het migrantenbestaan waarbij de emigranten (Ilja Leonard Pfeijffer, Detlev van Heest, Pieter Waterdrinker) meer lezers kregen dan de (kinderen van) immigranten, met uitzondering van Murat Isik, die nu al drie weken hoog in de bestsellerlijst staat.

Spraakmakende titels

Zoek je naar spraakmakende titels, dan zijn dat wel de romans die zich uitspreken over de samenleving en daarbij het publiek splijten (‘Alleen maar nette mensen’), maar de laatste tijd ging het rumoer vooral over mogelijke verzinsels in fictieve levensgeschiedenissen (‘Harnas van hansaplast’). Conclusie al met al: het is niet zozeer het engagement dat terug is , als wel de aandacht voor engagement.

De meeste romans gaan nog steeds over de kleine kring - over vaders, moeders, dochters, zonen, beste vrienden, minnaars en ex-vriendinnen, over de liefde dus - en veel gaan er over de schrijvers zelf. De melancholiek terugblikkende oude schrijver, de in de kunst teleurgestelde schrijver, de zich op zijn maatschappelijke rol bezinnende schrijver, de door wanen opgeslokte schrijver, de liefst uit het eigen leven verdwijnende schrijver. Als je de literatuur ziet als een noodlijdend instituut dan zou je al die aandacht voor het schrijven zelf trouwens ook als een vorm van maatschappelijke betrokkenheid kunnen zien.

Mensen zullen altijd blijven lezen omdat de behoefte aan een preciezere duiding en verwoording van het innerlijk leven zal blijven bestaan

In de terugkerende roep om meer engagement in de literatuur schuilt de angst voor irrelevantie, een angst die groter wordt naarmate er minder gelezen wordt. Een literatuur die zich niet uitspreekt over de samenleving dreigt er niet toe te doen, en zou zomaar kunnen verdwijnen. Maar daarmee ga je voorbij aan haar kracht. Juist isolement en afzondering horen bij het schrijven, en juist in de literatuur kan navelstaren iets moois opleveren, iets niet vluchtigs.

In ‘Geen verlangen zonder tekort’ (over ‘de toekomst van de Nederlandse roman’, verschenen bij het 25-jarige bestaan van de Librisprijs) relativeert Grunberg met ironie, dat de lezers misschien uit zullen dunnen, maar dat mensen “altijd zullen blijven schrijven omdat het een bijzonder doeltreffende manier is om betekenis toe te kennen zonder anderen daarmee al te opzichtig lastig te vallen”.

Maar mensen zullen ook altijd blijven lezen omdat de behoefte aan een preciezere duiding en verwoording van het innerlijk leven zal blijven bestaan. Zo vind je in deze lijst boeken uit de afgelopen tien jaar naast romans over idealisme en activisme ook romans over het verlangen te verdwijnen, de rug toe te keren naar de wereld, een zelden spraakmakend maar wel bij uitstek literair thema, boeken van Gerbrand Bakker, Robbert Welagen, onlangs nog ‘De Trooster’ van Esther Gerritsen. Ogenschijnlijk niet urgent misschien, die zelfreflectie op de vierkante millimeter, maar zeker zo vitaal. 

Winnaars Libris & AKO/ICI

2018: Wees onzichtbaar (Murat Isik)
2017: De tolk van Java (Alfred Birney), De Mensengenezer (Koen Peeters)
2016: Jij zegt het (Connie Palmen), Rivieren (Martin Michael Driessen)
2015: Ik kom terug (Adriaan van Dis), Het hout (Jeroen Brouwers)
2014: La Superba (Ilja Leonard Pfeijffer), Oorlog en terpentijn (Stefan Hertmans)
2013: Dit zijn de namen (Tommy Wieringa), Feest van het begin (Joke van Leeuwen)
2012: Tonio (A.F.TH. van der Heijden), Post mortem (Peter Terrin)
2011: De maagd Marino (Yves Petry), De Nederlandse maagd (Marente de Moor)
2010: Kleine dagen (Bernard Dewulf), Congo (David Van Reybrouck)
2009: Godverdomse dagen op een godverdomse bol (Dimitri Verhulst), Godenslaap (Edwin Mortier)
2008:Sleur is een roofdier (D. Hooijer), Over de liefde (Doeschka Meijsing)

Best verkocht CPNB 2008-2018

Haar naam was Sarah                              Tatiana de Rosnay               1.103.000
Mannen die vrouwen haten                   Stieg Larson                           777.981
Vijftig tinten grijs E.L.                                James                                       664.557
Judas                                                               Astrid Holleeder                   501.443
Vijftig tinten donkerder                            E.L. James                              381.361
Vijftig tinten vrij                                           E.L. James                              328.719
Inferno                                                            Dan Brown                              376.775
Dit kan niet waar zijn                               Joris Luyendijk                      350.000
En uit de bergen kwam de echo          Khalid Hosseini                     324.442
De vliegeraar                                                Khalid Hosseini                     273.980

Best verkochte genomineerden

Het diner                                                        Herman Koch
Zomerhuis met zwembad                      Herman Koch
Bonita Avenue                                             
Peter Buwalda
Dit zijn de namen                                      Tommy Wiereng
De overgave                                                 Arthur Japin
Tonio                                                               A.F.Th. van der Heijden
Ik kom terug                                                Adriaan van Dis
Alleen maar nette mensen                   Robert Vuijsje
Dorsvloer vol confetti                              Franca Treur  
Over de liefde                                             Doeschka Meijsing  

Lees ook: Het boek zit weliswaar in de verdrukking, maar lezers vormen geen uitstervend ras

bestaat De Echte Lezer nog? Jazeker: drie op de tien Nederlanders duiken wekelijks nog uren in een boek. Waarom? En waar halen ze de tijd vandaan?

Lees ook: Het gebrek aan kleur in de Nederlandse letteren ligt gevoelig. Bijzonder gevoelig

Het is een witte wereld, die van de Nederlandse literatuur. Schrijvers, uitgevers, redacteuren, recensenten en ongetwijfeld ook de meeste lezers: ze zijn spierwit of lelieblank. Is dat een onwenselijke situatie?


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

De grote literaire thema’s van de vorige eeuw, de Tweede Wereldoorlog en de kerk, zijn in getal schaars

Het is niet zozeer het engagement dat terug is, als wel de aandacht voor engagement

Mensen zullen altijd blijven lezen omdat de behoefte aan een preciezere duiding en verwoording van het innerlijk leven zal blijven bestaan