Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat maakt de films van Alex van Warmerdam eigenlijk zo typisch Van Warmerdams?

Cultuur

Ronald Rovers

Annet Malherbe in 'Kleine Teun' uit 1998. © RV

Het leven krijgt vaak een gruwelijke draai in het oeuvre van filmmaker Alex van Warmerdam. Museum Eye in Amsterdam wijdt een expositie aan deze eigenzinnige kunstenaar: Wat maakt zijn films eigenlijk zo typisch Van Warmerdams?

In 'Kleine Teun' van Alex van Warmerdam zit een scène waarin het personage van Annet Malherbe dood tussen de bloemen ligt, ergens naast de boerderij die eenzaam in een eindeloos Hollands landschap staat. Het is het slot van een absurd verhaal en een scène die alles bevat wat Van Warmerdams films herkenbaar maken. Een scène die trouwens op aanraden van Malherbe - naast vaste actrice in zijn films ook zijn vrouw - aan de tentoonstelling L'histoire kaputt in Eye is toegevoegd.

Lees verder na de advertentie

Van Warmerdams films laten iets oer-Hollands zien - geordende landschappen en keurige façades - maar ook iets universeels: de kolkende emoties die daarachter schuilgaan. Die combinatie zorgde er waarschijnlijk voor dat Van Warmerdams voorlaatste film, 'Borgman', in 2013 door het filmfestival van Cannes geselecteerd werd voor de hoofdcompetitie, als eerste Nederlandse film in achtendertig jaar. Het was niet de enige reden: geen enkele andere Nederlandse filmmaker heeft zo'n herkenbare stijl.

Wat vaak absurdistisch wordt genoemd is bij hem in feite realisme

Als je Van Warmerdam en oer-Hollands zegt, denken mensen altijd eerst aan de decors, die hij vanuit een kunst- en theaterachtergrond volledig naar eigen hand zet of zelfs helemaal nieuw laat bouwen. De nieuwbouwstraat in 'De noordelingen', waar hij zelf nog als postbode doorheen tufte en alle post van de bewoners las. Het zwarte huis in 'De laatste dagen van Emma Blank', en het huisje aan het meer in 'Schneider vs Bax': alles werd speciaal voor die films gebouwd. Het zijn allemaal afgelegen locaties. Sowieso is de buitenwereld niet Van Warmerdams natuurlijke habitat: 'Van alle kanten komen ze', luidt de titel van een van zijn dichtbundels. Het doet aan Sartres 'De hel dat zijn de anderen' denken.

Tekst loopt door onder de foto

'Schneider vs Bax' (2015), waarin schrijver Bax (Alex van Warmerdam) het doelwit is van een huurmoordenaar. © RV

Geen buitenwereld dus, geen figuranten. Alleen de essentie. In zijn keuze van decors en dialogen, maar ook in de montage van de scènes - die hij sinds 'Emma Blank' steevast samen met editor Job ter Burg doet - geldt steeds het motto: minder is meer.

Maar misschien zit het oer-Hollandse helemaal niet in die decors. Misschien is dat oer-Hollandse wel precies die ontkenning of het proberen weg te moffelen van de horror in Van Warmerdams werk. De weigering om de gruwel onder ogen te zien. De gruwel dat we nauwelijks grip lijken te hebben op onze levens achter die keurige façades en dat de voorzienigheid een bizar gevoel voor humor heeft.

Het verklaart de titel L'Historie Kaputt van de tentoonstelling. Het kapotte verhaal. Dat is een ander thema dat je vaak bij Van Warmerdam tegenkomt. De volwassen man die veel langer thuis woont in zijn debuut 'Abel' uit 1986, waarvoor de maker een Gouden Kalf voor Beste Film en Beste Regie kreeg. Het kind dat de boer en zijn vrouw niet kunnen krijgen in 'Kleine Teun', waarna zij hem opstookt om het met zijn privélerares te doen. Waarna de hele boel natuurlijk uit de hand loopt. De schrijver die maar niet vermoord wil worden in 'Schneider vs Bax'.

Tekst loopt door onder de foto

'Ober' (2006), met Alex van Warmerdam zelf in de hoofdrol. © RV

Het zijn kapotte verhalen omdat ze niet lopen zoals verwacht. In die zin is wat vaak absurdistisch wordt genoemd bij Van Warmerdam in feite realisme. Want welke verhalen, welke levens lopen zoals verwacht? Wie leeft het gedroomde verhaal? Die onverwachte wendingen zijn ook het gevolg van Van Warmerdams manier van werken. Hij heeft herhaaldelijk gezegd dat verhalen zich als ware via het gooien van een dobbelsteen moeten ontwikkelen.

Van Warmerdams diepste fascinatie is niet die keurige ordening, maar het mysterie daarachter. Van het leven, van de menselijke natuur. Van hoe dingen lopen. Ook al erkent hij dat er misschien helemaal geen mysterie is.

In zijn korte debuutfilm 'De stedeling' speelde hij een jongeman die op het platteland zocht naar het geheim dat boeren onder hun witte dekzeilen verborgen, alleen om daar pakken suiker en blikken soep te vinden. Maar het is een mysterie waar hij wel naar verlangt.

Tekst loopt door onder de foto

De Noordelingen (1992), met Alex van Warmerdam als postbode. © RV

HET KAPOTTE VERHAAL

L'Historie Kaputt heet de tentoonstelling in Eye. Het kapotte verhaal. Waarom Frans en Duits in die titel? Vond Alex mooi klinken, vertelt curator Jaap Guldemond tijdens een rondleiding. De manier waarop die woorden lekker op elkaar botsen. Op een gekke manier past dat perfect bij Van Warmerdam. Hij is de man van de kunstmatige enscenering, van de volledige controle over zijn werk en zijn personages. Typisch dus ook - het is twee dagen voor de opening - dat Van Warmerdam hier zelf nog rondloopt om alles perfect te krijgen. "Moeten de kleuren in die film niet toch een tikkeltje zwaarder?" "Het is goed zo, Alex", verzekert een van de medewerkers van Eye.

Behalve lange fragmenten uit zes van zijn films, maakte Van Warmerdam speciaal voor deze tentoonstelling nieuw werk. L'historie kaputt is de titel van een verhaal verteld via een schilderij dat hij maandenlang overschilderde en steeds opnieuw filmde. Een bewegend schilderij, kun je zeggen. In het midden van de tentoonstellingsruimte ligt een gigantische silo op z'n kant, gevuld met grond waarop een meisje ligt dat met takken is gemaakt, met een hoofd gevormd door de waaierende bladzijden van een boek. 'Het zoekgeraakte meisje' heet het. Het heeft iets geruststellends - want hier is ze dus - en tegelijk iets gruwelijks. In een andere installatie open je een deur om in een gang te belanden met nog vijf andere deuren die open moeten om in een kamer te komen. Waarbij je steeds moet bukken om je hoofd niet te stoten. Misschien is het de psychologische afstand die Van Warmerdam voelt om ergens te komen, of om überhaupt aan het werk te komen, maar het heeft in ieder geval iets plagerigs om steeds te moeten bukken. 

L'historie kaputt. Te zien t/m 2 september in Eye, Amsterdam, www.eyefilm.nl

Lees ook: Alex van Warmerdam: Ik ben geen kenner van mezelf

Alleskunner Alex van Warmerdam kwam in 2011 met een nieuw toneelstuk: 'Bij het kanaal naar links'. Hij is alweer vergeten hoe dat stuk ontstond. "Ik heb een heel slecht geheugen."


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Wat vaak absurdistisch wordt genoemd is bij hem in feite realisme