Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat de mens ook bewaart, het warme leven is er nooit bij

Cultuur

PETER DE BOER

Review

Eddy van Vliet: Zoals in een fresco de kleur. De Bezige Bij, Amsterdam; 64 blz. - ¿ 29,50.

Ze gaan klatergoud en felle contouren uit de weg en houden ook daar waar de emoties onverholen aan de dag treden, vaak iets gecontroleerds. Het zinderende van een Hugo Claus, die tegelijk platvloers en hooggestemd, banaal en briljant weet te zijn, ontbreekt bij Van Vliet geheel. Een zekere monotonie is aan zijn werk dan ook niet vreemd. Echte hoogtepunten ontbreken, echte dieptepunten evenzeer.

Dit geldt ook voor zijn nieuwste bundel 'Zoals in een fresco de kleur'. In vier afdelingen passeren zijn bekende thema's - herinneringen, vergankelijkheid, liefde, de relatie tussen werkelijkheid en fantasie - de revue. In subtiele notities, soms aanleunend tegen de telegramstijl, legt hij stukjes werkelijkheid vast die het waard zijn bewaard te worden. In 'Meisje van zeven' bijvoorbeeld: 'Zij heeft als hobby het strelen van katten'. In 'Jongen van negen' stipt hij het bewaren expliciet aan: 'Ik vraag dit ogenblik voor hem te bewaren, / te sparen voor het vele later'.

De derde afdeling is zelfs geheel aan musea gewijd. Ze geeft uiting aan een poëtische conserveringsdrang die op zichzelf natuurlijk vrij obligaat is. Het aardigst zijn daarom die gedichten waarin Van Vliet het conserveren zélf problematiseert.

In het weemoedige 'Maurice Carême museum' roept de collectie tegenstrijdige emoties op. Het tentoongestelde bestendigt weliswaar het verleden maar benadrukt tevens het onherroepelijk voorbije karakter ervan. Men laveert in een museum, zoals het gedicht zegt, steeds 'tussen behendigheid en gemis'.

In een ander museumgedicht zien we dan ook hoe 'de sextant / terugdenkt aan de kim, de tol naar de kinderhand / verlangt, de pijl het suizen van de wind ontbeert'. Onaantastbaar in de glazen doodkist van hun vitrine belichamen deze voorwerpen de afwezigheid van hun tijd. Wat de mens ook allemaal bewaart, het warme leven zelf is daar nooit bij.

Dit is ook de strekking van het tragikomische 'Particuliere verzameling', dat handelt over een 'man die zichzelf wil verzamelen'. Wimpers, nagels, haren, dat lukt nog wel. Maar bloed, zaad en tranen? No way! Zij zijn zonder lichaam hooguit 'te bewaren op diepgevroren plaatsen / waar verdriet en geur hen verlaat'. Wat je bewaart, zo interpreteer ik de bizarre slotconclusie, is altijd iets doods: 'De man die zichzelf wil verzamelen, / moet wachten tot anderen hem leegschrapen'.

Dat Van Vliet graag verschillende tijden met elkaar verbindt, is in het licht van het bovenstaande niet verwonderlijk. Door het heden te associëren met het verleden brengt hij als het ware het leven erin terug. Ook dit is, het dient opnieuw gezegd, nogal obligaat. In welk modern gedicht (of moderne roman) lopen er eigenlijk géén onderscheiden tijdlagen door elkaar heen?

Als in 'Park' het ritselen van de bladeren in de wind herinneringen oproept aan de tijd dat de dichter nog boomhutten bouwde, gaat daar nauwelijks nog enige verrassing van uit. 'Wij zitten midden in het beeld van onze jeugd', bezweert het gedicht, maar daar wordt de lezer in zíín tijdlaag allang niet warm of koud meer van. Niet het verschijnsel zelf, maar de wijze waarop het poëtisch wordt gerealiseerd bepaalt de waarde van zulke regels. In 'De val' lukt het beter. We vallen hier inderdaad hals over kop, op functioneel stuntelige wijze, door de tijdgrens heen:

In het vinden van de stoep die struikelen doet ben ik heel goed. Een leeftijdloos moment. De oude man die zich terugvindt in het wankelend kind.

Het accent ligt hier bovendien, en dat is een verfrissende variant, niet op het betreurd-voorbije verleden, maar op het nu. Verderop in het gedicht klinkt zelfs de jeugdige schaterlach van weleer door in het kolderieke heden, dat daardoor een extra vitaal en sprankelend aanzien krijgt.

Van Vliet kan goed uit de voeten met klare eenvoud: 'Het is zomer. / Het is een dag die liefde wil / en krijgt'. Iets gemaniëreerder maar toch helder is de desolaat-mooie slotzin van een gedicht dat verwijst naar Sylvia Plath: 'De hand aan zichzelf / is de enige die te vertrouwen valt'.

Het best bevallen mij de gedichten die eenvoud combineren met een suggestieve vaagheid en balanceren op de grens van realiteit en droom. 'Zweefvlucht' bijvoorbeeld, dat begint met 'Naar de binnenplaats keerde ik weer', wat een vrij directe toespeling lijkt op Van Vliets bundel 'De Binnenplaats' uit 1987. De binnenplaats staat daar symbolisch voor veiligheid en beschutting, en in 'Zweefvlucht' is dat niet anders. Meeuwen en kraaien ('Zij verstonden / de kunst van de schreeuw') doen zich er luidruchtig tegoed aan het rondgestrooide voer en de tijd 'vulde zich met alles waarvoor / hij gecreëerd scheen'. Met vrolijke, aandoenlijke herinneringen bijvoorbeeld.

Tot zover is er niets nieuws onder de zon, maar in de slotstrofe stijgt het gedicht letterlijk en figuurlijk boven de tot dan toe getokkelde weemoedslyriek uit:

De ruimte die ik ooit betrad, zag ik van bovenaf. Voor een zweefvlucht maakten je armen zich gereed. Voor de omkadering van de hemel zorgden je lichtjes gespreide benen. De grenzen lagen beneden.

Opeens is het beeld zo duidelijk niet meer. Er hangt zoal geen dreiging dan toch iets onbestemds in de lucht dat moeilijk met het voorgaande valt te rijmen. Want op armen en benen alléén is het gevaarlijk zweven. Ik zou zo gauw niet weten welke specifieke wending het gedicht hier maakt. Is de 'je' dezelfde als de 'ik'? Is het geluk hem naar het hoofd gestegen zodat hij nu in Icarus-achtige overmoed wil 'zweven', net als de vrolijk schreeuwende meeuwen en kraaien uit de eerste strofe? En waarom wordt de hemel zo nadrukkelijk omkaderd?

Naar de antwoorden op deze en dergelijke vragen kun je eindeloos gissen. Maar dát het gedicht hier een ommezwaai maakt die het boven zichzelf uit doet stijgen, is een ding dat zeker is. Dergelijke tournures was ik graag vaker tegengekomen.

Deel dit artikel