Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wat bezielt het circuspaardje?

Cultuur

Review

Arthur Japin heeft met de danser Nijinski een fraai personage onder handen. Maar hij dringt niet tot hem door.

Sinds zijn gelauwerde roman ’Een schitterend gebrek’ (2003) is de schrijver Arthur Japin een absolute publiekstrekker. Hoe dat komt? Het boek had een pakkende titel, een mooi klassiek thema – liefde en de strijd tussen verstand en gevoel – plus een spetterende hoofdpersoon: Casanova. Japin houdt van zulke personages, grote en kleine sterren. ’De droom van de leeuw’ (2002) speelde zich af onder acteurtjes uit de kring rond regisseur Fellini, Casanova is een glanzende glitter uit de achttiende eeuw, en ook Japins boekenweekgeschenk ’De grote wereld’ (2006), over dwergen in een amusementspark, past in zijn liefde voor podium, decors en spotlights.

In ’Vaslav’ verschijnt de legendarische danser Vaslav Nijinski (1890-1950) ten tonele, niet als de adembenemende faun die begin twintigste eeuw het publiek met zijn sprongen begoochelde, maar in een latere levensfase. We weten dat Nijinski, na een glanzende carrière bij de Ballets Russes van balletmeester Diaghilev, die in die tijd ook zijn minnaar was, na een zenuwstorting op z’n 29-ste nooit meer heeft gedanst. Diaghilev had hij toen tot diens woede al verlaten (een casus in de homoseksuele canon) en hij was getrouwd met een Hongaarse aanbidster, bij wie hij twee dochtertjes kreeg. De laatste 31 jaar van zijn leven sleet hij, als schim van zijn voormalige roem, in Frankrijk, Zwitserland en Engeland.

Zo treft de lezer hem aan, uitgeblust, labiel, vervuld van een nieuwe, aandoenlijke missie, het brengen van liefde in de wereld. Een verduisterde ziel maar helaas, we krijgen die niet van binnenuit te zien. Japin kiest ervoor om zijn omgeving te laten spreken, zijn goedwillende bediende Peter, zijn hysterische vrouw Romola en haar arrogante rivaal Serge Diaghilev. Alle drie hebben ze een ander verhaal, Diaghilev wil zijn oogappel terug, Romola wil hem uit handen van de buitenwereld houden, de eenvoudige Peter, die in zijn jeugd nota bene ook Nietzsche al heeft zien ondergaan, wil de familie waarschuwen voor de labiliteit van zijn meester.

’Vaslav’ is gebaseerd op historische feiten, tot de rol van de anonieme Peter toe, maar misschien is dat wel het probleem: dat Japin niet over het innerlijk van Nijinski speculeert, er zijn creativiteit op loslaat, zoals Thomas Mann in ’Dokter Faustus’ met de kunstenaarsziel deed. Daarentegen spendeert hij zijn schrijversfantasie aan ’circusnummers’, zoals een treinreisje waarin we een jodentransport zien langskomen.

Zo wordt het geheim van de kunstenaar Nijinski voornamelijk gesuggereerd met een paar klinkende aforismen, zoals ’Wil je gelukkig zijn, wees het dan!’ van Tolstoj of ’Je moet worden wie je bent’ van Nietzsche. En moeten we het verder stellen met het bewonderende paternalisme van de buitenwereld. Nijinski zelf komt er uit naar voren als een wel heel naïef natuurkind, een soort mirakel zonder binnenkant. Wat ging er schuil achter dit circuspaardje zoals de danser zichzelf kwalificeert wanneer hij op het hoogtepunt van zijn roem onverwacht van het podium stapt met de woorden „Nu is het kleine paardje moe” om nooit meer te dansen en zelden nog iets te zeggen?

Maar Japin waagt zich niet aan de psychologie van zijn personages. Misschien brengt hij zo een ode aan de vanzelfsprekendheid van grote kunst, zoals hij die Diaghilev toeschrijft: „Sergej Pavlovitsj Diaghilev kon het onvoorstelbare zichtbaar maken. (...) Dit kwam, hield hij zichzelf voor, omdat ze het zelf nooit hadden geprobeerd. In werkelijkheid kwam er namelijk maar verdacht weinig bij kijken. Iets schoot je te binnen en je vertelde erover aan de juiste mensen. Dat was eigenlijk alles. Je gedachten onder woorden brengen, meer is er niet nodig om iets nieuws te scheppen.” Maar dat kunstenaars zelf menen dat het vanzelf komt, mag de schrijver er niet van weerhouden in het mysterie van de creativiteit te duiken. Dat nu doet Japin beslist niet in Vaslav. Dramatisch verhaal, glanzende scènes, maar het blijft vergeefs zoeken naar de ziel.

Deel dit artikel