Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom krijgt Balkan-literatuur amper voet aan grond in Nederland?

Cultuur

Pieternel Gruppen

Nederland, Amsterdam, 22 mei 2018 Guido Snel, auteur Foto: Merlijn Doomernik Alle rechten voorbehouden / All rights reserved © Merlijn Doomernik
Interview

Waarom breken schrijvers uit de Balkan bij ons amper door? Een gesprek met Guido Snel, docent Europese literatuur aan de UvA.

Begin jaren negentig ging het even goed met de literatuur van de Balkan in ons land. Jonge Joegoslavische vluchtelingen brachten interessante verhalen mee. Guido Snel, die toen Russisch studeerde, stapte over op Servokroatisch. Door de oorlog kwamen de kleinere Slavische talen sowieso meer in de belangstelling te staan. Ook stond Hongarije rond de millenniumwisseling als eerste Oost-Europese land centraal op de Frankfurter Buchmesse. Een auteur als Sandor Marai was heel succesvol. West-Europese uitgevers durfden het aan om Kroatische klassiekers uit de jaren twintig en dertig uit te geven. Maar een kwarteeuw later is die interesse weer weggezakt.

Lees verder na de advertentie

“Druppelsgewijs breekt er eens iemand door.” zegt Guido Snel. “De Kroatische schrijfster Dasa Drndic bijvoorbeeld, die opeens in The ­Guardian werd getipt en goede recensies kreeg. Helaas is zij een paar maanden geleden te vroeg overleden.”

Waarom blijft het bij dit soort sporadische successen?

“Deze regio heeft extra last van de grilligheid van de literaire markt. Die is de afgelopen vijftien jaar enorm eenzijdig geworden. Hardnekkige stereotiepe ideeën over de Balkan spelen ook een rol. De regio wordt geassocieerd met oorlog, communisme, grauwe flatgebouwen en norse mensen. Maar mensen zijn juist uiterst sociaal en gastvrij, bereid te praten en te delen. Nu het toerisme weer wat aantrekt, verschuift die beeldvorming hopelijk ook. Kroatië wordt nu langzaam geassocieerd met zonnig weer en de mooiste kust van Europa.”

Missen we misschien ook context om romans van de Balkan te kunnen waarderen?

“De beschreven wereld kan nog zo vreemd zijn, goede literatuur creëert haar eigen leesvoorwaarden. De hele wereld leest Haruki Murakami, maar hoeveel mensen kennen Japan nou echt goed? Balkanliteratuur is gewoon ­Europese literatuur.”

Bestaat er dan niet zoiets als Balkan-literatuur?

“Ik ben heel huiverig om te spreken over Balkan-literatuur omdat het zo snel fatalistisch klinkt. Natuurlijk delen de schrijvers wel wat thema’s, zoals de oorlog. Maar als het over de postcommunistische wereld gaat hebben ze juist weer heel veel gemeen met auteurs uit voormalig Oost-Duitsland of desnoods uit Cuba. Andere thema’s die ze delen zijn de introductie van de vrije markt, het roofkapitalisme en sociale armoede. En misschien gebruiken ze wat langere zinnen.”

Welke Kroatische schrijvers overstijgen het lokale?

De Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic bijvoorbeeld (zie interview blz. 10, red.). Zij schrijft over ballingschap, globalisering, commercialisering en de lelijkheid van dat alles. Dat is even relevant voor een lezer in Zweden, als in de VS als in Kroatië zelf. Maar ik denk dan ook aan een roman die twee jaar geleden vanuit het Kroatisch in het Nederlands is vertaald en hier goed werd ontvangen – ‘Vaarwel Cowboy’. De auteur Olga Savicevic Ivancevic beschrijft heel treffend de sociale onderwereld in Split. Het boek is helemaal in de taal van de stad geschreven. Zo’n roman is zowel een na-oorlogse als een post-communistische roman. Maar daarnaast is het ook gewoon een rauwe, mediterrane stadsroman die zich net zo goed in Marseille had kunnen afspelen.”

Ik merk dat auteurs in die regio echt schrijven zoals ze zelf willen. Misschien groeit uit die vrijheid wel een wezenlijk nieuwe manier van schrijven

Guido Snel

Wat missen we doordat maar zo weinig vertaald wordt?

“We missen zo een wezenlijk deel van de Europese ervaring. Hoe het is om te leven in oorlogstijd, onder een corrupte overheid, om als land buiten de EU te staan, er vervolgens wel bij te mogen en dan ontdekken dat het veel te laat is. Maar ook de gelaagdheid van de geschiedenis in die regio, kan als die goed beschreven wordt, heel interessant zijn. Een geschiedenis die bepaald is door het Habsburgse en Ottomaanse rijk, maar ook door het communisme.”

Hoe kan de interesse voor bijvoorbeeld Kroatische literatuur gewekt worden als we die niet kunnen lezen? Oftewel, hoe de vicieuze cirkel te doorbreken?

“Gewoon toch maar beginnen met vertalen is één methode. Sanja Kregar doet dat bijvoorbeeld met veel energie, zij vertaalde ook ‘Kafka’s vriend’ van Miro Gavran. Maar dan nog heb je de literaire infrastructuur van uitgeverijen nodig. Vaak weten uitgevers ook niet zo goed wat ze aan moeten met auteurs uit deze regio en hebben ze niet helemaal door wat ze precies in handen hebben. Een andere strategie is om je als uitgever helemaal toe te leggen op literatuur uit de Balkan. Maar dat kan ook stigmatiserend werken. Dan komt zo’n boek al snel in het hoekje van de wereldliteratuur terecht, waar dan nog net niet een Novib-stempel op gezet wordt.”

Wat betekende het uiteenvallen van Joegoslavië voor de bekendheid van literatuur uit die streek?

“Het is nu ondenkbaar dat Kroatië het zwaartepunt zou kunnen worden van de Frankfurter Buchmesse. Daarvoor heb je een goede culturele infrastructuur nodig en die ligt op zijn gat. Terwijl die voor de oorlog fantastisch was. Joegoslavië wist destijds zijn positie tussen Oost en West uitstekend te benutten. De regio kent trouwens wel een aantal heel goede uitgeverijen, Fraktura in Zagreb werd bijvoorbeeld een paar jaar geleden uitgeroepen tot beste uitgeverij van Europa. Maar je hebt ook samenwerking tussen de verschillende landen nodig. Als je bijvoorbeeld een grote boekenbeurs door de hele regio wil laten dragen, moeten verschillende ministers van cultuur het met elkaar eens worden. Je kunt dan allerlei gesteggel verwachten. Van wie is Ivo Andric – die in 1961 de Nobelprijs voor de literatuur ontving – bijvoorbeeld? In Belgrado vindt men dat hij van Servië is, maar in het Bosnische Sarajevo zullen ze daar heel anders over denken.”

Je boeken lastig vertaald krijgen, geen Letterenfonds om bij aan te kloppen. Hoe gaan schrijvers met deze obstakels om?

“Op literaire festivals merk ik dat auteurs realistisch zijn. Zo’n oorlog is een heel harde leerschool. Cultuur komt in een conflictsituatie namelijk altijd op de laatste plaats. In die zin zijn de verwachtingen niet zo hoog gespannen. Maar dat geeft hun ook vrijheid. Ze bepalen hun eigen agenda en zijn uiterst inventief met het combineren van bijbaantjes en het schrijverschap. Ik merk dat auteurs in die regio echt schrijven zoals ze zelf willen. Misschien groeit uit die vrijheid wel een wezenlijk nieuwe manier van schrijven.” 

Wie is Guido Snel?

Guido Snel (1972) is schrijver en docent Europese literatuur aan de Universiteit van Amsterdam met een specifieke focus op de Balkan, Centraal- en Oost-Europa. Hij schreef onder andere Huis voor het Hiernamaals (Arbeiderspers, 2016) en Naar Istanbul (Arbeiderspers, 2014). Bij dezelfde uitgeverij wordt dit najaar zijn nieuwste roman De Mirreberg verwacht.

Tips van Guido Snel

Olja Savicevic
Vaarwel, Cowboy

Een moderne literaire western en een roadmovie ineen, gesitueerd in het hedendaagse Kroatië, tegen de achtergrond van de in verval geraakte kustplaats Split. Daar is de Balkanoorlog nog op de achtergrond nog altijd aanwezig (Bananafish; 2016, € 18)

Dubravka Ugresic
De vos

Ugrešić volgt de vos in al zijn gedaantes van Rusland naar Japan, van Napels naar het platteland van Kroatië.

Deze roman is een schatkamer aan ideeën, en aan verhalen over mensen die hun plek in de wereld niet kunnen en willen vinden. (Nijgh & Van Ditmar; 2017, € 22,50)

Aleksandar Hemon
Het boek van mijn levens

Aleksandar Hemons levens beginnen in Sarajevo, een dan nog klein, lieflijk stadje in de Balkan, waar het leven van een jongetje uit niets anders bestaat dan straatvoetbal, wrok richting zijn zusje en de buitenlandse reizen van zijn vader. Zijn levens als jongeman gaan over het aftasten van limieten, het proeven aan Amerikaanse muziek, slechte poëzie en iets betere journalistiek. (Karaat; 2014, € 21,95)

Faruk Sehic
Zachtjes stroomt de Una

Zijn jeugd aan de Una-rivier was betoverend en leek eeuwig te duren, maar toen in 1992 de Balkanoorlog uitbrak, zou niets meer hetzelfde zijn. Jaren later probeert Mustafa Husar in een land dat nog herstellende is van het oorlogsgeweld zijn eigen trauma te verwerken.

Hij kijkt terug op zijn zorgeloze verleden, maar intussen dringen ook flitsen van de oorlogsgruwelen zijn gedachten binnen. (De Geus; 2017, € 18,99)

Dasa Drndic
Zonneschijn

Haya Tedeschi zoekt al jarenlang en schijnbaar tevergeefs naar haar zoon Antonio, die voortkwam uit een korte ontmoeting met een SS-officier tegen het einde van de oorlog. Haar zoon was een van de vier miljoen kinderen die bij hun ouders werden weggeroofd voor het Lebensborn-project van de nazi’s. In tegenstelling tot haar familie wil Haya weten wat er werkelijk is gebeurd, en niet langer haar ogen sluiten voor de gepleegde wandaden. (De Geus; 2010, € 22,90)

Miroslav Krleza
De terugkeer van FilipLatinovicz

Dé sleutelroman uit de twintigste eeuwse Kroatische (en Zuidslavische) letteren. Het is kort na de Eerste Wereldoorlog. Europa is door elkaar geschud, maar in het provinciale Kroatië lijkt de tijd te hebben stilgestaan. Een kunstenaar keert na jaren van omzwervingen terug naar zijn geboortedorp en raakt daar verwikkeld in een gevaarlijke liefdesaffaire. (De Bezige Bij; 2002, alleen nog tweedehands leverbaar) 

Lees meer artikelen uit de Trouw-bijlage Zomertijd in Kroatië in dit dossier.

Lees ook:

Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic leeft tussen twee werelden

De Nederlands-Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic is blij dat ze in Amsterdam woont. Maar thuis? ‘Een begrip als thuisland, wie wordt daar eigenlijk beter van?’

Deel dit artikel

Ik merk dat auteurs in die regio echt schrijven zoals ze zelf willen. Misschien groeit uit die vrijheid wel een wezenlijk nieuwe manier van schrijven

Guido Snel