Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom Harry Mulisch niet goed genoeg was voor het Filosofisch Elftal

cultuur

Marc van Dijk

© RV
Filosofisch Elftal

Na tien jaar neemt Marc van Dijk afscheid als schrijver van het Filosofisch Elftal. In een terugblik geeft hij een kijkje in de keuken. Wat maakt deze rubriek tot wat zij is?

Voor de eerste aflevering van het Filosofisch Elftal die ik maakte, december 2006, belde ik Harry Mulisch. Over die keuze ontstond ter redactie meteen discussie: de schrijver had geen filosofie gestudeerd, een ernstig gebrek in zijn cv. Onzin, vond ik. Elftalspelers moesten 'denkers' zijn, ongeacht hun diploma's. Daarnaast dacht ik dat het binnenhalen van de beroemde schrijver die regelmatig publiekelijk had laten merken dat hij hunkerde naar filosofische erkenning, ook qua attentiewaarde een aanwinst zou zijn voor het Elftal.

Lees verder na de advertentie

Wat maakt een bijdrage geschikt?

De aflevering zou gaan over een oproep van de gemeente Rotterdam aan winkelend publiek om geen geld te geven aan zwervers, omdat daklozen meer geholpen zouden zijn met hulpverlening dan met geld. Harry Mulisch had geen seconde denktijd nodig en zei: "Ik laat me niet vertellen of ik een bedelaar iets mag geven of niet. Als een ander zichzelf dood wil spuiten, moet hij dat vooral doen. Verslaafden en profiteurs heb je overal, ook onder Rotterdamse ambtenaren."

Een ferm statement, raak geformuleerd. Maar het telefoongesprek was vrij snel afgelopen. En met een uitgesproken mening heb je nog geen aflevering, merkte ik al snel. Met die attentiewaarde zat het inderdaad wel goed: 'Mulisch in het Filosofisch Elftal' werd aangekondigd op de voorpagina. Maar inhoudelijk werd het stuk vooral gered door de tweede speler, de Groningse geschiedfilosoof Frank Ankersmit, tevens debutant. Hij was het geheel met Mulisch eens, maar wist bovendien in kort bestek een beeld te schetsen van de veranderende houding tegenover armoede en ellende binnen de verzorgingsstaat.

Verslaafden en profiteurs heb je overal, ook onder Rotterdamse ambtenaren.

Harry Mulisch

Wat maakte de ene bijdrage aan het elftal nu zoveel geschikter dan de andere? Het zat hem niet in de diploma's, hoewel nagenoeg alle spelers filosofie hebben gestudeerd. Ook niet in de snelheid, want Ankersmit vroeg hoogstens om een momentje zodat hij zijn galmende klassieke muziek zachter kon zetten, maar nooit om een nachtje denktijd - zoals de meeste andere spelers. Het belangrijkste verschil was waarschijnlijk de bereidheid om een langer gesprek te voeren, waarin samen vrijuit gezocht kon worden naar het diepere gewicht van nieuwsaanleiding en vraag. Gesprekken die soms een uur of langer konden duren, en waarin een verband kon ontstaan tussen Mark Rutte en Ayn Rand of Osama Bin Laden en Friedrich Nietzsche.

Vreemd genre

Mulisch heb ik na zijn tweede optreden stilzwijgend blozend gewisseld. Na hem kwamen talrijke spelers die veelal minder beroemd waren en meer denktijd nodig hadden, maar die het spel van het Filosofisch Elftal begrepen en wilden meespelen. Want een elftalinterview is een vreemd genre. Uit reacties van lezers bleek soms dat die vorm vragen opriep: hadden de geïnterviewde filosofen elkaar ontmoet? Hadden ze hun bijdrages zelf geschreven?

Geen van beide was het geval. Voor een elftalaflevering wordt in de regel het transcript van het telefonische interview met de eerste speler toegestuurd aan de tweede. Deze kan daar dan eveneens in een interview op reageren en de argumenten van de eerste speler aanvullen of bestrijden met zijn of haar gedachten. Vervolgens maakt de schrijver van dienst er een dialoog van. Deze wordt daarna toegestuurd aan beide spelers, die dan nog met aanvullingen en aanscherpingen kunnen komen.

Sommige spelers hielden ervan om in die fase het hele artikel te herschrijven. Met name voormalig Denker des Vaderlands René Gude liet liefst geen woord ongewijzigd. Bij elk ander had ik daar moeite mee gehad, maar Gude voegde steevast zinnen toe die ik onmogelijk kon schrappen, zoals deze: "Eén blik op het rek met huishoudhulpjes in de supermarkt en je weet dat voor ons mensen geen probleem veilig is."

Marc van Dijk © TR beeld

Socrates of 'schuitpraatjes'?

Met een beetje fantasie en de nodige hoogmoed zou je kunnen zeggen dat het elftal in de filosofische traditie staat van de dialogen van Plato, waarin hij zijn leermeester Socrates opvoert als personage. Of staat het Filosofisch Elftal dichter bij de Nederlandse traditie van 'schuitpraatjes', een literair pamflettistisch genre dat van de zeventiende tot de negentiende eeuw bestond? Ook hier ging het om dialogen, maar dan tussen Hollandse forensen avant la lettre, die in de trekschuit de actualiteit bespraken.

Cruciaal verschil: zowel bij Plato als bij de schuitpraatjes draaide het om verzonnen dialogen die vooral de visie van de schrijver uitdrukten, hoeveel personages hij ook als buik- of handspreekpoppen opvoerde. In het geval van het elftal scherpt de schrijver de citaten heus weleens wat aan, maar het blijven citaten, die altijd door de geïnterviewde spelers zijn goedgekeurd. Waarschijnlijk is juist dat het geheim van het elftal, een rubriek die het al dertien jaar uithoudt, en die sinds 2009 wordt afgewisseld met het Theologisch Elftal.

Zoals elftalspeler Paul van Tongeren me leerde: een filosofische vraag is een vraag naar betekenis.

Marc van Dijk

Betekenis

Columnisten gaan zichzelf op den duur herhalen, maar in de elftallen blijft de diversiteit van visies gegarandeerd. Omdat elke speler ooit gewisseld wordt (behalve tot nu toe Marli Huijer, zij maakt al vanaf aflevering 1 deel uit van het elftal), blijft het team altijd scherp. Elke aflevering zijn er subtiele of grote onderlinge verschillen van inzicht, zodat de lezer zelf tot denken wordt aangezet. Bovendien draait het elftal niet om meningen of ontboezemingen, maar waarheid of wijsheid, al is het maar een glimp. Zoals elftalspeler Paul van Tongeren me leerde: een filosofische vraag is een vraag naar betekenis. Wat betekent het als je vluchtelingen als ruilmiddel gaat gebruiken? Wat is een ideaal? Wat is een recht, en wat betekent 'dood', dat er een 'recht op de dood' zou kunnen bestaan? Kun je op vakantie je moraal thuislaten? Definitieve waarheid of betekenis wordt misschien niet gevonden, maar de zoektocht is meer dan de moeite waard.

Ik dank alle gretige en gulle spelers van het eerste en laatste uur, van wie ik in 276 afleveringen geweldige colleges heb gekregen. Zij hebben deze rubriek gemaakt tot wat zij is. Ik wens mijn opvolger Alexandra van Ditmars - en de trouwe lezers - veel mooie afleveringen toe.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Verslaafden en profiteurs heb je overal, ook onder Rotterdamse ambtenaren.

Harry Mulisch

Zoals elftalspeler Paul van Tongeren me leerde: een filosofische vraag is een vraag naar betekenis.

Marc van Dijk

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.