Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom Breivik evenveel waard is als de jonge mensen die hij afslachtte

Cultuur

Sofie Messeman

Auteur Karl Ove Knausgård schreef 'Het Amerika van de ziel'. © Bart Koetsier/HH
recensie

Karl Ove Knausgård bewijst dat hij meer kan dan dikke boeken over zichzelf schrijven. Waarom zijn we zo bang voor monsterlijke gedrochten? Wat is er zo bevreemdend aan de wereld? Wie is de ander? 

In ‘Het Amerika van de ziel’, een bundel van achttien essays geschreven tussen 2000 en 2013, stelt de Noor slimme vragen aan de orde. Terugkerend thema is, net als in de reeks ‘De vier seizoenen’ de enorme vreemdheid van de wereld. De gigantische Zuid-Amerikaanse vissen in de dierentuin van Berlijn, waarover Knausgård schrijft in ‘Ogen’, openbaren op een bevreemdende manier het anders-zijn van andere soorten. En in ‘Alles wat in de hemel is’ wordt de zestienjarige Karl Ove overweldigd door de wolken die hij ziet vanuit een vliegtuig, ‘alsof hij de wereld nooit eerder had gezien’.

Lees verder na de advertentie

Knausgård noemt het een ‘religieus gekleurde ervaring van het nu’ en aarzelt niet te bekennen dat dit gevoel zijn schrijverschap heeft bepaald.

Knausgårds personages stellen existentiële vragen vanuit zichzelf, niet vanuit grote schema’s

Bij de foto’s van Cindy Sherman vraagt de schrijver zich af waarom wij haar portretten van een mens verkleed als varken zowel onbehaaglijk als aantrekkelijk vinden. “De gedaanteverwisseling opent niet alleen een afgrond in het menselijke, ze doet ook het tegenovergestelde en trekt het dierlijke in het menselijke.” 

Dat laatste is beangstigend, het wijst te sterk op het biologische in de mens, dat chaotisch en ongereguleerd is. Dat er bijvoorbeeld in het derde boek van Mozes grenzen worden gesteld die de relatie tussen cultuur en natuur definiëren, is niet toevallig. Het gaat daarbij om niet minder dan de schepping van de sociale wereld. Grensoverschrijdende gedaanteverwisselingen beangstigen ons omdat ze die veilige wereld doorbreken en suggereren dat het menselijke misschien ook wel puur willekeurig is.

Ook ‘de ander’ komt aan bod. In het hoofdstuk ‘Het voor allen gelijke’ heeft Knausgård het over Jean Genets essay ‘Rembrandts geheim’. Genet vertelt daarin over zijn ontmoeting met een man in een derdeklascoupé, die hem weerzinwekkend voorkomt. Tot hij overweldigd wordt door de gedachte dat deze figuur niet minder waardevol is dan hijzelf. Meer nog, hij beseft plots dat deze weerzinwekkende figuur in wezen gelijk is aan hem zelf. Knausgård begrijpt Genets onbehagen. 

© tr beeld

Het hele sociale leven is immers gebaseerd op het verschil, niet op de gelijkenis, zodat de gedachte aan overeenstemming meteen het hele systeem in elkaar doet storten. In ‘Genade’ borduurt de schrijver daarop verder. Het sociale is een systeem van verschillen, dat mensen indeelt en buitensluit. De genade, waarover het christendom gaat, heft alle verschillen op en maakt iedereen gelijk.

Ontworteling

Uitdagend trekt Knausgård daaruit de onthutsende conclusie: “Breivik is evenveel waard als de jonge mensen die hij afslachtte.” De hoofdfiguur uit ‘De idioot’ van Dostojevski, vorst Myskin, illustreert zijn punt. Myskin is altijd bereid tot vergeving, maar creëert daarmee overal om hem heen conflicten. Knausgård weet waarom: “Het ‘verschilloze’ is geen categorie, het is een plaats waar alle betekenis verdwijnt.”

Knausgård schrijft boeiend over literatuur. Het titelessay gaat over Knut Hamsun, een schrijver die het leven toont zoals het is, zonder verhevenheid. Zijn personages stellen existentiële vragen vanuit zichzelf, niet vanuit grote schema’s. En laat dat persoonlijke nu net de plek zijn waar ook laaghartigheid, haat, zelfingenomenheid, jaloezie, hebzucht en egoïsme de roman binnenstromen. Het feit dat Hamsuns personages geen geschiedenis hebben, noemt Knausgard ‘Het Amerika van de ziel’, verwijzend naar de ontworteling die zo typerend was voor de opkomende massamaatschappij in Amerika.

‘Het Amerika van de ziel’ toont een andere Knausgård dan de schrijver van ‘Mijn strijd’: een bevlogen intellectueel die diep heeft nagedacht over de aard van de werkelijkheid, de betekenis van de grote literaire werken en de wortels van zijn eigen schrijverschap. Daarbij valt op hoe origineel zijn thema’s zijn en hoezeer ze aansluiten bij zijn eenzelvigheid. Al blijven we hem natuurlijk wel herkennen aan zijn meanderende zinnen die soms wat al te lang uitvallen.

Oordeel: originele thema’s die aansluiten bij Knausgårds eenzelvige natuur.

Karl Ove Knausgård
Het Amerika van de ziel
Vert. Marin Mars, uitgeverij De Geus, 372 blz., € 24,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Alle recensies vindt u hier terug.

Lees ook:

Meeslepend tekent Knausgård in 'Zomer' het voorbijglijdende leven van alledag op

In ‘Zomer’ schrijft Knausgård teder en liefdevol over zijn kinderen, die nu belangrijker lijken dan zijn schrijverschap.

Deel dit artikel

Knausgårds personages stellen existentiële vragen vanuit zichzelf, niet vanuit grote schema’s