Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vertalers Turks met een activistische missie

Home

Joost van Velzen

Hanneke van der Heijden (rechts) en Margreet Dorleijn. © Werry Crone
Interview

Hanneke van der Heijden en Margreet Dorleijn vertalen Turkse literatuur, zoals de romans van Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk, in het Nederlands. Ze zien dat de literatuur in Turkije ernstig onder druk staat.

Bij een gesprek met twee vertalers van Turkse literatuur komt het gesprek onvermijdelijk uit bij de Turkse politiek. De letteren en het gezag hebben in Turkije altijd met elkaar op gespannen voet gestaan, maar met Erdogan aan het roer zijn schrijvers meer een bedreigde soort dan ooit tevoren.

Lees verder na de advertentie

Nogal wiedes dus dat Hanneke van der Heijden en Margreet Dorleijn het gesprek in dit Utrechtse café beginnen met zich boos maken: "De macht is die man volledig naar het hoofd gestegen, denk ik", zegt Dorleijn over de Turkse president. Collega Hanneke van der Heijden deelt de zorgen, ziet dat er weinig romans verschijnen in het land van Orhan Pamuk, als Nobelprijswinnaar van de literatuur (2006) dé vaandeldrager van de Turkse letteren en de bekendste auteur die Dorleijn en Van der Heijden (vaak samen) vertaalden.

Maar Orhan Pamuk kan met zijn enorme status toch nog wel zeggen wat hij wil?

Dorleijn: "Wel meer dan andere Turkse auteurs. Dat zegt hij ook in interviews, dat hij meer kan zeggen. Maar hij heeft in 2005 al eens een proces aan zijn broek gehad omdat hij een uitspraak had gedaan over de Armeense genocide. Dat is uiteindelijk goed afgelopen voor Pamuk, maar hij heeft lang met bewakers rondgelopen."

Er is nooit echt democratie geweest in Turkije, maar tegenwoordig is het er niet prettig om schrijver te zijn

Van der Heijden

Van der Heijden: "De literatuur staat ernstig onder druk. Er is nooit echt democratie geweest in Turkije, maar tegenwoordig is het er niet prettig om schrijver te zijn."

Over naar jullie vak dan maar. Een verborgen vak, eigenlijk, dat zelden in de schijnwerpers staat. Is dat de bescheidenheid van de vertaler of de onderwaardering door de buitenwereld?

Dorleijn: "Beide. Laatst voerde NTGent het toneelstuk 'Sneeuw' op, naar de gelijknamige roman van Pamuk, die wij vertaald hebben. We moesten de organisatie er toen echt op wijzen om onze namen er ook bij te zetten in het programmaboekje. Vertalers krijgen niet automatisch de aandacht die bijvoorbeeld acteurs of pianisten wel krijgen."

Van der Heijden: "Het heeft ook te maken met taal. Doordat wij taal allemaal gebruiken als communicatiemiddel, wordt er al snel gedacht: vertalen, dat kan iedereen. Musici en acteurs, ook uitvoerend kunstenaars, worden vaak hoger aangeslagen. Mensen hebben soms een verkeerd beeld van ons beroep. Zo wordt vaak aangenomen dat wij vooral de vreemde taal goed beheersen terwijl de beheersing van het Nederlands juist ook van groot belang is."

Hebben jullie een eenzaam beroep?

Van der Heijden: "Heel erg eenzaam. Je zit in je eentje achter de computer met de tekst van een ander. Dat laatste maakt het ook een zwaar beroep. Als ik me 's avonds na een dag werken weer onder de mensen begeef, dan ben ik soms helemaal leeg en heb ik het idee dat ik geen gespreksonderwerp meer kan verzinnen. Dat iemand me dat bij wijze van spreken moet influisteren. Het heeft iets vreemds dat je hoofd de hele tijd gevuld is met de gedachten van een ander."

Als ik me 's avonds na een dag werken weer onder de mensen begeef, dan ben ik soms helemaal leeg en heb ik het idee dat ik geen ge­spreks­on­der­werp meer kan verzinnen

Van der Heijden

Jullie werken regelmatig met z'n tweetjes. Dat is toch niet zo eenzaam?

Dorleijn: "Ook dan werk je vaak ieder zelfstandig en overleg je veel via de e-mail."

Is samen vertalen eigenlijk wel handig? Hoe werken jullie?

Dorleijn: "Je moet wel dezelfde vertaalopvattingen hebben. Wij vullen elkaar daarin wel goed aan. Hanneke is daarbij meer van de zinsbouw en ik ben meer van het lexicon."

Van der Heijden: "En we maken natuurlijk een taakverdeling. We maken vaak om en om de eerste versie van een hoofdstuk."

Dorleijn: "Of we verdelen de personages. Dat deden we met Pamuks roman 'Ik heet Karmozijn'."

Van der Heijden: "De roman 'Het leven in stukken' van Oğuz Atay hebben we ook samen gedaan. Het boek wordt vaak vergeleken met 'Ulysses' van James Joyce. Het is een mengeling van genres. Zo zit er bijvoorbeeld een gedicht in van 700 regels. Ontzettend moeilijk. Het was trouwens nog in geen enkele taal vertaald. Maar dat maakte het ook ontzettend leuk."

Dorleijn: "Bij zo'n klus hebben we dan voortdurend overleg en sturen elkaar steeds herziene versies. Tussendoor houden we woordenlijsten bij. Het is dus beslist niet zo dat met zijn tweeën vertalen ook twee keer zo snel gaat."

Bovendien komt taal toch vaak neer op persoonlijke interpretatie.

Van der Heijden: "Je hebt soms individuele verschillen, de een zegt bijvoorbeeld eerder 's morgens en de ander 's ochtends..."

Dorleijn: "Bij scheldwoorden is het wel eens lastig. Moet het hier 'klootzak' zijn of is het eerder een 'eikel'?"

Welke verschillen heeft het Turks met het Nederlands?

Dorleijn: "In het Turks heb je bijvoorbeeld geen lidwoorden. Er is ook geen verschil tussen de voornaamwoorden 'hij' en 'zij'. Daarom wordt er vaak veel explicieter naar personages verwezen waar je in het Nederlands met 'hij' of 'zij' kan volstaan.'

Van der Heijden: "Mensen denken vaak dat zelfstandige naamwoorden problemen opleveren, maar bewegingswerkwoorden bijvoorbeeld kunnen ook heel lastig zijn. Als je genoeg tijd hebt, kan het beter zijn om een boek met twee mensen te vertalen. Omdat je dan ook de verbeelding van twee mensen tot je beschikking hebt."

Hoe zouden jullie de taal van Pamuk omschrijven?

Dorleijn: "In woordgebruik absoluut niet bloemrijk."

Van der Heijden: "Pamuk gebruikt geen slang of uitdrukkingen, zijn lexicon is vrij standaard met weinig variatie. Hij experimenteert wel veel met vorm, met de vorm van zijn romans maar ook met zijn stijl. Zo schreef hij in een aantal romans extreem lange zinnen. In zijn laatste roman zijn ze weer korter."

En de Turkse literatuur in het algemeen? Wat is kenmerkend?

Van der Heijden: "Politiek stelling nemen is in Turkije lang belangrijk geweest. Ook van schrijvers werd dat verwacht, in en buiten hun boeken. Nee, daarmee maken ze het zich niet gemakkelijk. Er bestaat niet voor niets een hele stroming 'gevangenisliteratuur'."

Ja, er is van alles mis met Turkije, maar ze hebben óók een volwassen literatuur

Van der Heijden

Wat maakt jullie vak tot het mooiste beroep van de wereld?

Van der Heijden: "Nou, dat vind ik het niet, hoor. Maar er zit wel iets activistisch achter bij mij. Een eenzijdig beeld van de Turkse cultuur willen bijstellen, zoiets. Ik bedoel: Ja, er is van alles mis met Turkije, maar ze hebben óók een volwassen literatuur. Zullen we daar eens iets van vertalen?"

Dorleijn: "Dat heb ik ook. En daarnaast: de wereld is groter dan West-Europa en Amerika. Ook in de literatuur. Dat wil ik met mijn vertalingen graag laten zien."

Op tournee

In april en mei trekt de Vertalersgeluk-tournee door Nederland. Van der Heijden en Dorleijn en andere voor de Europese Literatuurprijs 2017 genomineerde vertalers - waaronder de vertalers van bijvoorbeeld Ian McEwan - vertellen in de boekhandel over de door hen vertaalde romans.

Kijk voor meer informatie op 
www.vertalersgeluk.nl



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Er is nooit echt democratie geweest in Turkije, maar tegenwoordig is het er niet prettig om schrijver te zijn

Van der Heijden

Als ik me 's avonds na een dag werken weer onder de mensen begeef, dan ben ik soms helemaal leeg en heb ik het idee dat ik geen ge­spreks­on­der­werp meer kan verzinnen

Van der Heijden

Ja, er is van alles mis met Turkije, maar ze hebben óók een volwassen literatuur

Van der Heijden