Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Veerwolken, bloemkoolwolken en regenwolken: de lucht verveelt schilder Willem den Ouden nooit

Cultuur

Henny de Lange

Zon boven de Waal, 2006 © rv

'Wolkenschilder' Willem den Ouden is 90 geworden en dat wordt gevierd met twee tentoonstellingen. De kunstenaar vertelt over prachtwolken, cirruswolken, veerwolken, bloemkoolwolken, regenwolken en wolkenflarden die hem blijven inspireren.

Geen deurbel te bekennen. Dan maar achterom lopen? In het dorp Varik in de Betuwe is dat vast nog de gewoonte. Aan de achterkant van het oude boerenhuis van schilder Willem den Ouden staat de deur zelfs al open. Niet alleen voor het aangekondigde bezoek, vertelt de kunstenaar. Hij zet 'em bijna altijd open, zodat hij vanuit zijn stoel in de woonkeuken de lucht in de gaten kan houden.

Lees verder na de advertentie

Decennialang trok Willem den Ouden erop uit om het landschap bij de Waal en de wolkenluchten erboven vast te leggen in olieverf. De laatste jaren is de 'wolkenschilder' aan huis gebonden, omdat hij slecht ter been is. "Stel dat ik val in de uiterwaarden. Dan merkt niemand me op, behalve de vogels, en alleen kom ik niet meer overeind." Nu bestudeert hij vanuit zijn huis vlak achter de Waalbandijk het luchtruim, elke dag weer. "Ik zit hier op de mooiste plek van de wereld."

 De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Willem den Ouden © Koen Verheijden

Vorige maand werd de schilder 90 jaar en dat wordt gevierd met twee tentoonstellingen. In Museum Henriette Polak in Zutphen zijn z'n minder bekende (zelf)portretten te zien. Het Stedelijk Museum Kampen toont de serie van tien grote schilderijen die hij tussen 2000 en 2010 maakte van de Waal, gezien vanaf het balkon van het Veerhuis aan de Waalbandijk. Vrijwel elke dag zat hij daar om tekeningen, aquarellen en studies te maken van het rivierenlandschap, het licht en de lucht. 's Winters werkte hij die in zijn atelier uit tot schilderijen.

Weet je wat ik ook zo avontuurlijk vind? Regenwolken die je al van ver ziet aankomen

Willem den Ouden

Steeds hetzelfde uitzicht, tien jaar achtereen. Gaat dat niet vervelen?

"Nee, want de lucht verandert elk kwartier. Soms gaat het zo snel dat je het amper kunt bijbenen. Ik begon met één paneel en als de lucht veranderde ging ik op een ander paneel verder. Op een gegeven moment was ik op wel tien panelen bezig."

Elke windrichting heeft zijn eigen karakteristieken, ontdekte hij. Daarvan maakte hij ook aantekeningen bij zijn schetsen, zoals 'Zuidwestenwind. Prachtwolken'. En: 'Het is avond en stil weer. Na hele warme dagen heb je cirruswolken, veerwolken. Dat zijn heel hoge wolken. (...) Het zijn lange strepen en vegen in de hemel'.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Zon boven de Waal, 2002 © rv

Wat zijn uw favoriete wolken?

"Dat zijn de statige cumuluswolken die bij noordwestenwind vanaf zee komen binnendrijven. Ze worden ook wel bloemkoolwolken genoemd. Het zijn prachtige beeldhouwwerken. Het waren ook de lievelingswolken van de schilder Jacob van Ruisdael in de zeventiende eeuw. Bij die oude landschapsschilders zie je altijd een lage horizon, want dan konden ze overvloedig die schitterende luchten afbeelden. Wat ik ook zo mooi vind is om de schaduw van de wolken over het land te zien schuiven en over de bomen te zien klauteren. Met de snelheid van een trein schuiven ze voorbij. Geluidloos. Alles maakt lawaai, alleen deze schaduwen glijden geruisloos voorbij."

Wat voor wolken hebben we vandaag?

Den Ouden kijkt nog eens naar buiten. "Vanmorgen was de hemel nog grijs, maar nu zie ik toch stukjes blauw verschijnen. Heel lichtblauw. Ik zou dit flarden van wolken noemen, die heb je vaak bij zuidwestenwind. Dit zijn de luchten die je ook ziet op de rivierlandschappen van Jan van Goyen."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Donder en bliksem boven de Waal, 2008 © rv

Een strakblauwe lucht vindt u zeker saai.

"Vroeger dacht ik dat ook. Maar als je goed kijkt, ontdek je allerlei kleurverschillen. Kijken is het allerbelangrijkste in dit vak. Als je iets wilt naschilderen leer je om heel intensief te kijken." Hij bladert in een boek met afbeeldingen van zijn schilderijen. "Hier heb ik een blauwe lucht. Zie je de halo om de zon en de kleurverschillen in het blauw? Dat is toch niet saai of monotoon. Je kunt natuurlijk niet recht in de zon kijken, daarom scherm ik die af met mijn hand." Hij laat nog een plaatje zien: een zelfportret onder een strakblauwe hemel. De rechterhand met penseel houdt hij als een dirigent schuin boven het hoofd geheven, zodat de schaduw over zijn ogen valt.

Gelukkig kunnen de wolken en de lucht nooit verpest worden door menselijke ingrepen

Willem den Ouden

Elk weertype is mooi, vindt Willem den Ouden. "Slecht weer bestaat niet. Weet je wat ik ook zo avontuurlijk vind? Regenwolken die je al van ver ziet aankomen. Er hangt dan zo'n sluier onder. Zulke wisselende luchten zie je nergens anders. Niet voor niets komen schilders al van oudsher hiernaartoe voor het Hollandse licht. Dat bestaat echt. Door het zeeklimaat zit er veel vocht in de lucht. Al die vochtdeeltjes kaatsen als een soort prisma's het licht terug. Dat veroorzaakt het zilveren licht waar Nederland zo beroemd om is."

Even pauze voor de thee, die hij is vergeten in te schenken. Met zijn wandelstok schuifelt hij naar het aanrecht. Die stok maakte hij van de tak van een hazelaar uit zijn tuin. "Ik ben erg lang en kon geen wandelstok vinden met de juiste lengte." Hij tobt zijn hele leven al met een 'ongelukkig been'. Als 3-jarige kwam hij met zijn voet tussen de spaken. "Dat is nooit meer helemaal goed gekomen, maar het heeft me waarschijnlijk wel tot het schilderen gebracht. Als kind kon ik niet mee voetballen met mijn vriendjes. Ik zat vaak aan de kant. Daardoor heb ik geleerd om zo goed om me heen te kijken. Toen ik eens wat treurig aan de slootkant zat, zag ik ineens hoe schitterend een sloot is en dat probeerde ik na te tekenen. Mijn vader was postbesteller en zag me al achter een loket zitten. Maar ik wilde tekenen en schilderen en heb dat doorgezet. Zo ben ik op de Rijksacademie in Amsterdam gekomen."

Wilde u meteen landschapsschilder worden?

"Nee, portretschilder en zo ben ik begonnen na de academie. Daar ben ik ook twintig jaar docent modeltekenen geweest. In 1958 heb ik zelfs de Koninklijke Subsidie gewonnen (een werkbeurs voor jong talent, red.) met een portret van Ferry." Ferry Alink (1937-2013) was een van zijn studenten. "Een schitterend model. Ik was smoorverliefd op haar." Een jaar later trouwden ze. Sinds haar overlijden woont Den Ouden alleen in het huis, waar ze vijftig jaar hebben gewoond en gewerkt. Ferry schilderde bloemen.

Waarom switchte u van portretten naar landschappen?

"Ik had er niet de goede mentaliteit voor. Je moet een beetje kunnen babbelen met mensen die voor je poseren, zodat ze ontspannen. Dat ligt me niet. In het landschap ben je alleen, dat vind ik heerlijk. Toen we nog in Amsterdam woonden, schilderde ik weleens langs de Amstel. Maar toen ik hier kwam was ik verkocht en ben ik voornamelijk het landschap gaan schilderen."

Zijn meest indrukwekkende serie landschapsschilderijen maakte hij op het balkon van het Veerhuis, met uitzicht op de rivier. Die plek werd hem aangeboden toen hij een tijd niet meer alleen in de uiterwaarden dufde te gaan schilderen, na bedreigingen vanwege zijn actieve rol in het verzet tegen de dijkverzwaring langs de Waal (zie kader).

"Het was een noodoplossing, maar het was zo'n mooie werkplek. Ik heb nog weleens heimwee naar dat balkon." Zijn vizier op het landschap werd er ook anders en verschoof steeds meer naar het luchtruim, met als resultaat tien majestueuze schilderijen van de lucht, zijn magnum opus. "Gelukkig kunnen de wolken en de lucht nooit verpest worden door menselijke ingrepen."

Het waren ook meteen uw laatste landschapsschilderijen. Waarom?

"Door de ziekte van mijn vrouw was ik aan huis gebonden. En na haar overlijden was mijn been te slecht geworden om er nog op uit te gaan." Maar schilderen moet en zal hij. Portretten zijn het nu weer, net als aan het begin van zijn loopbaan. Als portretschilder kwam hij toen niet uit de verf. Nu beleeft hij er ongelooflijk veel plezier aan. En aan opdrachten ook al geen gebrek. Hij is gewoon zijn eigen model geworden. Eindeloos kan hij oefenen op zijn gezicht. Uit de brieven van Vincent van Gogh leerde hij hoe je alleen met oranje, blauwe en witte verf een zelfportret kunt schilderen in prachtige grijs- en bruintinten. "Naarmate ik ouder word zie ik steeds scherper wat er allemaal mogelijk is met alleen maar een beetje olieverf en een penseel. Er zijn zoveel variaties en ik kan schilderen en stoppen wanneer ik dat wil." Want het luchtruim moet hij natuurlijk ook in de gaten blijven houden. Tussen de wolkenflarden komen inmiddels felblauwe stukjes lucht tevoorschijn. "Dat contrast is zo mooi. En straks is het weer heel anders. Het is toch een wonder dat er geen twee luchten dezelfde zijn?"

Het werk van Willem den Ouden is hier te zien:
Stedelijk Museum Kampen, Willem den Ouden, De laatste grote rivierlandschappen, t/m 1 juli.
Museum Henriette Polak, Zutphen, De portretten van Willem den Ouden, t/m 1 juli.

Oud protest herleeft

Begin jaren negentig speelde Willem den Ouden een actieve rol in het verzet tegen de dijkverzwaring langs de Waal, samen met andere kunstenaars als schrijver Willem van Toorn en fotograaf Freddy Rikken. Het karakteristieke landschap dreigde verloren te gaan, vonden zij. Het protest kreeg een vlucht toen Den Ouden rouwvaandels maakte van zwart landbouwplastic en die op de dijk zette, om afscheid te nemen van het karakteristieke Waallandschap. Maar het afscheid was voorbarig: de plannen werden geschrapt, het landschap bleef gespaard. Mede dankzij een speciale commissie die de minister Maij-Weggen van verkeer en waterstaat adviseerde minstens de helft van het landschap te sparen.

Toen in 1995 de dijken dreigden door te breken en inwoners van het Rivierengebied moesten evacueren, kreeg Den Ouden het flink te verduren. Het zou zijn schuld zijn als er iets zou gebeuren, de dijkverzwaring was immers door zijn protest tegen gehouden. "We kregen dreigbrieven en moesten elke nacht met de katten ergens anders slapen." Terwijl Den Ouden helemaal niet tegen dijkverzwaring is: er zijn volgens hem alleen betere manieren om dat te doen, bijvoorbeeld met damwanden.

Ook nu dreigt het karakteristieke landschap te veranderen. De dijk bij Varik voldoet niet meer aan de eisen. De plannen zijn nog niet definitief, maar Den Ouden vreest voor het zo door hem geliefde landschap. De voor het rivierengebied zo kenmerkende steile dijken, meanderend langs de bochten van de rivier, moeten wellicht plaatsmaken voor loggere zeedijken. "Dan loopt de dijk glooiend af, zoals een zeedijk. Dan zie je eerst een heel stuk niks en dan pas een huis." En dat, vindt Den Ouden, is precies hoe je het landschap verpest. "Als je nu over een rivierdijk fietst is het net alsof je zweeft. Je kijkt recht naar beneden op de huizen of in de boomgaard." De plannen worden deze zomer definitief. Het waterschap zegt rekening te houden met cultuurhistorische waarden van het gebied, maar Den Ouden heeft daar weinig vertrouwen in. Voor hem herleeft de strijd van vroeger.

Doorbrekende zon boven de Waal, 2004 © rv

Deel dit artikel

Weet je wat ik ook zo avontuurlijk vind? Regenwolken die je al van ver ziet aankomen

Willem den Ouden

Gelukkig kunnen de wolken en de lucht nooit verpest worden door menselijke ingrepen

Willem den Ouden