Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Van Brels expressie en klank vandaan zien te komen. Dat is de opgave voor Jeroen Willems in 'Brel, de zoete oorlog'.

cultuur

door AREND EVENHUIS

Review

'Vlucht KL 27 heeft vertraging!', grapt regisseur Rob Ligthert als de repetitie voor de zoveelste keer stil ligt. De pianist bladert in z'n partituur, luistert het juist opgenomen lied na, acteur/zanger Jeroen Willems steekt nog maar een sigaret op.

Willems is het hoofdpersonage uit de muziektheatervoorstelling 'Brel, de zoete oorlog'. Regisseur Ligthert noemt het fenomeen Brel 'inspirerend eenpersoonstotaaltheater'.

,,Brel nadoen is onmogelijk, op zoek gaan naar diens compromisloze eerlijkheid, overgave, tederheid en poëzie; dat is een poging waard.''

En daar weerklinken de beginmaten van Jacques Brels 'Orly' alweer. Toneelgroep Oostpool ensceneert Brel in het Nederlands, en dus werd de Parijse luchthaven Orly in de vertaling van Peer Wittenbols 'Schiphol'. De ik-persoon uit het chanson slaat twee geliefden gade, die in de vertrekhal, waar bij uitzondering even geen muzak jengelt, voorgoed afscheid van elkaar nemen. Vrijwel fluisterend zet Jeroen Willems in: ,,Er zijn er tweeduizend / en ik zie er maar twee.'' Om hartverscheurend aan te zwellen naar het refrein: ,,Het leven lacht je vriendelijk uit / Maar Goeie God 't is triest; / Schiphol op zondag / al staat Borsato uit.'' (,,La vie ne fait pas de cadeau / Mais nom de Dieu c'est triste / Orly le dimanche / Avec ou sans Bécaud.'')

Samen met de muzikale begeleider instrueert de regisseur over gewenste pauzering, over 'alle verdriet' dat hij mooi 'op de vrouw kan projecteren' zodra de man uit het chanson is verdwenen. Hardop beaamt Willems dat hij 'daar nog te veel zit te tellen', en mompelt en passant dat 'Orly' welbeschouwd een madrigaal is.

In deze repetitiefase zingt Willems zijn Brelliederen nog zittend. ,,Maar ik blijf zeker niet zitten!'', zegt hij fier, waarop de regisseur hem (met een Brelcitaat) even ferm bijvalt: ,,'t Is stierenvechten hè; de toreodor werkt ook niet zittend.'' Zeker is dat Willems niet Brels molenwiekende armen en wapperpolsen zal nabootsen, hij is eerder benieuwd wat hij met zijn ogen zal gaan doen. Naar een zekere 'Schipholoogopslag' zoeken dus? Willems: ,,De ik-figuur uit 'Orly/Schiphol' beschouwt de man en de vrouw die afscheid van elkaar nemen bijna voyeuristisch, alsof hij het tafereel benijdt.''

De passant/waarnemer uit 'Schiphol': ,,En ik zweer, ik hoor ze schreeuwen / En dan klauwen ze weer samen / om samen lijf te zijn / om samen vuur te zijn / om weer vaneen te scheuren / om stille pijn te zijn. / En dan deinzen ze terug / als een geschrokken zee. / Hun ogen blijven graaien / maar woorden vallen weg. / Nog aait een vage hand / En nu zie ik hem rennen. / Ineens slaat hij op drift / en dan is zij hem kwijt / verzwolgen door de lift.''

Aanvankelijk stribbelde Jeroen Willems tegen, maar liet zich uiteindelijk door regisseur Ligthert vermurwen om Brelliederen te zingen. Niet om Brel 'te doen', want - overbodig om dat te zeggen - hij 'doet' Brel niet, en Brel nadoen al helemaal niet.

Toch moet Willems in de geest van Brel zien te handelen, zoals hij dat eerder theatraal deed met ooit bestaande figuren als Pieter Jelles Troelstra en Wim Sonneveld. Of het extra moeilijk is om bestaande figuren te dramatiseren? Willems: ,,Het moeilijkste is om van Brels expressie en klank vandaan te komen. Allicht heb ik de videobanden van Brels optredens gezien en gehoord, zoals ook die van Sonneveld en foto's van Troelstra: hoe stonden ze, hoe keken ze? Ze zitten de hele tijd op je schouder mee te kijken, en toch moet ik me op de een of andere manier onder hen uit worstelen. Ik zie wel wat voor 'acteursschakels' Brel maakt, maar ik kan die niet zomaar overnemen.''

Liever had Willems zijn Brelliederen eerst in het Frans gezongen: ,,Je voelt dat ze, al is de vertaling nog zo briljant, in het Frans geschreven zijn. Het Frans zit voorin de mond, het Nederlands met al die grrrh- en sch-klanken achterin de keel.'' Maar de regisseur beschikte anders; hij wil Brel voor alle Nederlanders verstaanbaar verklankt.

Voorafgegaan door een monoloog van een Vlaamse moppertante (bejaarde 'Mathilde'? murmurerende 'Madeleine'? de stokoude 'Marieke' die nog immer 'tussen Brugge en Gent' vertoeft?) zingt Willems ruim tien chansons. 'Ces gens-là', 'J'arrive' en met name 'Ne me quitte pas' staan voorlopig nog op de reservelijst.

,,'Ne me quitte pas' is zo'n onbegrijpelijk mooi nummer, ik geloof niet dat ik dat doen moet. Ik héb het gezongen, vond het heerlijk, maar hoe bekender de nummers, hoe moeilijker het wordt. Al is Nina Simone's versie - ver van Brel vandaan - geweldig.''

Als hij dan toch een typering van het personage Brel moet geven, alle clichés daaromtrent omzeilend en dus van lieverlede betredend: ,,Brel is een nog niet ontplofte bom. En blijft dat, ook als ie dreigt te ontploffen. Hoewel: hij ontploft toch elke keer wel degelijk. Althans, dat roept hij op. Hij doet geen concessies, is intuïtief en durft dat ook te laten zien.''

Brel op zijn beurt speelde ooit zijn lievelingspersonage Don Quichot in de musical 'De man van La Mancha'. Jeroen Willems: ,,Ja, maar Don Quichot heeft weer een naïviteit die Brel niet had. Brel had niet het idee dat de wereld hem kapot zou willen maken. Brel valt datgene aan waarvan hij denkt dat het aangevallen moet worden. Overigens ga ik in het najaar misschien ook Don Quichot spelen. In een film. Ongeharnast en zonder lans. En in deze tijd. De knokige knol Rossinant zal m'n rammelende brommer worden, Sancho Panza een zwerfjongetje. En de hoogvlakten van La Mancha bevinden zich in het Roergebied; daar staan ook molens.''

In 'Vesoul' bezingt Brel de Franse vervelingsoorden Vierzon en Vesoul. Maar aangezien poelen van sufheid overal ter wereld opdoemen, zingt Jeroen Willems het chanson 'Vesoul' als 'Leerdam': ,,Jij wilde naar Chantal / en die zat in Schiedam / Ik wilde naar Chagall / en 't werd Madurodam / En tussen droom en daad / zag ik rivieren gaan. / Veel te laat.''

De repetities van 'Brel, de zoete oorlog' overlapten de tournee die Willems samen met Hollandia-actrice Betty Schuurman door Vlaanderen en Nederland volbracht met Marguerite Duras' dialoog 'La musica twee'. ,,Dat was even dubbelen, ja, maar het was niet anders. Na 'Brel' was het steeds weer aandraaien voor 'Duras', en andersom. Je moet je zinnen bij elkaar zien te houden, want vooral de tekst van Duras luistert nauw.''

Willems hield zijn hoofd erbij, al belandde hij tussen Brel en Duras opeens toch even in een verkeerde trein. Niet op het toneel, maar letterlijk op het station. Betty Schuurman zat in de Leidse schouwburg op haar tegenspeler te wachten, en Jeroen Willems kwam maar niet. Die dacht in Gouda te moeten spelen. Een half uur voor aanvang bereikte Willems alsnog Leiden, waar de schouwburgdirecteur hem bemoedigend begroette: ,,Welkom in Gouda.'' Precies op tijd.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.