Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ubuntu is wat de wereld nodig heeft

Cultuur

Marc van Dijk

Kenneth Herdigein, tweede van rechts, speelt opnieuw de hoofdrol in de voorstelling. © Annemieke Kock

In de vernieuwde musical over Nelson Mandela, die gisteren in première ging, speelt de traditionele leer Ubuntu een centrale rol. Filosoof Henk Haenen schreef een boek over deze 'Afrikaanse verzoeningsfilosofie'.

Toen theaterregisseur en -schrijver Koen van Dijk research deed naar het leven van Nelson Mandela, wist hij al snel waar zijn musical over moest gaan: Ubuntu. Eerder al was hij in Zuid-Afrika geweest. Hij was diep onder de indruk van een bezoek aan Robbeneiland, waar oud-gevangenen de toeristen rondleiden. Hij vroeg zich af hoe Mandela erin geslaagd was om Zuid-Afrika te transformeren zonder bloedvergieten en met zijn verzoeningsgezindheid een inspiratiebron te worden voor de wereld. 'Ubuntu' was het antwoord.

En dus begint het verhaal van de musical, die sinds gisteren terug is in het theater, met de lessen die de 9-jarige Mandela leert van zijn oom en pleegvader. Als de jonge Mandela een potje vecht met een vriendje, wijden de rechtsprekende stamhoofden, compleet met verentooien, de kleintjes in.

Evenwicht en broederschap
Regisseur Koen van Dijk: "Ubuntu staat voor evenwicht en broederschap. Het is een manier om recht te spreken door middel van inleving en vergeving. Wie een conflict heeft, moet zich verdiepen in de beweegredenen van de andere partij. Dan heb je het conflict al half opgelost."

Lees verder na de advertentie

In musicaltaal klinkt dat zo:

Kijken met de ogen van de ander
Weten wat de ander ziet
Wat hij hoopt en vreest
Doet elk verschil teniet

Op een ander moment, als de oom het jongetje een opdracht geeft:

Luister eerst goed naar elkaar
Bekijk het eerst door beider ogen
Leef je in, vergeef, begin opnieuw
Toon mededogen

En in het Xhosa, de Zuid-Afrikaanse taal met de klik-klank, zingt het koor:

Umuntu ngumuntu ngabantu

Wat zoveel betekent als: 'Een mens is geen mens zonder anderen.'

"Een mens is geen mens zonder anderen."

Het zijn lessen die Mandela zijn leven lang gebruikt heeft. In de climax van de voorstelling komen ze terug. Ubuntu wordt dan gepersonaliseerd door een oud Xhosa-chief, een wijze die opduikt in een visioen. De oude rechter is het geweten, het morele kompas waar Mandela op vaart. Dankzij zijn advies verdiept de gevangen Mandela zich in de Boerenoorlog, de strijd van Engelsen en Afrikaners, blanken onderling.

Zuid-Afrikaanse taal
Als de Zuid-Afrikaanse president De Klerk voor het eerst bij Mandela op bezoek is, verrast Mandela hem totaal door hem in het Zuid-Afrikaans aan te spreken. Hij was in de leer gegaan bij een van zijn bewakers, die in ruil daarvoor Engelse les van hem kreeg. "Mandela spreekt mijn taal", roept De Klerk stomverbaasd uit in de musical.

Iemands taal leren, dat is een vorm van inleving. Zeker als het de taal van de onderdrukker betreft. En Mandela beperkte zich dus niet tot de taal alleen. Koen van Dijk: "Mandela gaat het gesprek met De Klerk aan en bekijkt de situatie - de zwarte bevolking kwam in opstand, revolutie hing in de lucht - vanuit de ogen van De Klerk, die zich bedreigd voelde. Hij maakt hem duidelijk dat de zwarte bevolking aan het vechten is voor gelijke rechten en voor vrijheid. En dat dit niets anders is dan wat de blanke boeren rond 1900 hadden gedaan tijdens de Boerenoorlog, toen ze vochten tegen onderdrukking door de Engelsen. Daar kan De Klerk niet omheen."

Nelson Mandela tijdens zijn bezoek aan Nederland in 2002. © anp
Nelson Mandela © anp

Het is precies deze ontmoeting die ook filosoof Henk Haenen, gespecialiseerd in Afrikaanse filosofie, ziet als schoolvoorbeeld van Mandela's toepassing van Ubuntu. Haenen: "Doordat Mandela wist dat de blanke hardliners van het Apartheidsregime de leiders van de Boerenoorlog zagen als helden, kon hij die vergelijking trekken. Dat was natuurlijk een slim politiek spel. Maar het was meer dan dat. Zijn interesse in hun geschiedenis kwam niet voort uit kille berekening, hij was oprecht geïnteresseerd.

Het is eigen aan Ubuntu dat je moet proberen te zien wat jou verbindt met anderen, dwars door tegenstellingen heen. Op zoek naar een doorbrekend wij-gevoel, precies dat waar Mandela uiteindelijk zijn strijd mee heeft gewonnen en het land mee wist te binden."

Afrikaans perspectief
'Een doorbrekend wij-gevoel', dat klinkt eerder spiritueel dan filosofisch. Is Ubuntu wel een filosofie? Haenen: "Vanuit Afrikaans perspectief zeker. In het Westen wordt filosofie meestal anders gedefinieerd; sterk academisch afgestemd, gebaseerd op rationeel redeneren. Wij hebben vanuit onze wetenschapsontwikkeling moeite om het intuïtieve niveau een plaats te geven en te waarderen. Ook al benadrukken topwetenschappers nog zo vaak dat intuïtie essentieel is voor nieuwe ontdekkingen."


Enkele noties van Ubuntu die voor westerlingen misschien moeilijk te doorgronden zijn: esthetiek is niet te scheiden van ethiek. Taal is meer dan een optelsom van de geschreven woorden, de spreker en de wijze waarop hij spreekt tellen ook mee. En de gemeenschap bestaat niet alleen uit de levenden, maar ook uit de levende doden en de nog-niet-geborenen. Haenen: "Als ik daar zelf over nadenk, dan kan ik dat moeilijk zo letterlijk en fysiek opvatten. Daarvoor zit ik te veel in mijn westerse vel. Maar ik kan er wel door uitgedaagd worden."

"Als ik denk aan mijn ouders of grootouders, wat hebben zij gedaan dat mij kan inspireren om verder te gaan? Als ik daarbij stuit op dingen die mij aan hen tegenstaan, is het de kunst om naar hun dieperliggende intenties te zoeken, waar ik me wel mee kan verbinden. Een kunst die Mandela verstond. Mensen zijn altijd deels gevangenen van hun tijd. Maar als je kijkt naar de motivatie die daaronder ligt, dan is het dikwijls een heel ander verhaal."

"Taal is meer dan een optelsom van de geschreven woorden, de spreker en de wijze waarop hij spreekt tellen ook mee."

Animisme
Vaak staan oude koloniale visies ons in de weg bij het vinden van een goed begrip. Henk Haenen: "Neem een woord als 'animisme', dat heeft in het Westen toch nog altijd een connotatie van primitief bijgeloof, het aanbidden van materie, een soort hocus pocus. Terwijl het in Afrikaanse culturen staat voor begeestering. De hele creatie is doortrokken van geest, animus. En de mens, dat is de Umu, die is verantwoordelijk om de ntu, de bezieling, tot spreken te brengen. De schepping, die bezield is, vraagt van de verantwoordelijke mens om daar antwoord op te geven. Opdat de bezieling tot uitdrukking komt. In menselijke verhoudingen. In humane ethiek. Dat is een hoog verheven en diepe gedachte, die overeenkomst vertoont met een aantal westerse en christelijke tradities."

Mandela wist volgens Haenen als een ware wijsheidsleraar te putten uit de Ubuntu-traditie, en tegelijkertijd die traditie te vernieuwen. Zo betrok hij voor het eerst vrouwen bij het palaver, de traditionele overlegvorm van wijze mannen - een soort kringgesprek waarvan ook in de musical een variant te zien is. "Hij verzette zich tegen vrouwenbesnijdenis, ook dat was deel van de traditie," zegt Haenen. "Hij doorbrak taboes, zoals het spreken over aids."

"Mandela wist volgens Haenen als een ware wijs­heids­le­raar te putten uit de Ubunt­u-tra­di­tie, en tegelijkertijd die traditie te vernieuwen."

"Ubuntu is een levensbesef"
Waarom stelt de ondertitel van Haenens boek over Ubuntu en Mandela eigenlijk dat Ubuntu een Afrikaanse filosofie is, en niet een Zuid-Afrikaanse? Haenen: "Ubuntu is een levensbesef, een overtuiging, die ook bij andere Bantu-volkeren te vinden is. Het is een cultuurgoed dat je aantreft in zeer veel sub-Sahara-etniciteiten en landen.

In mijn boek geef ik onder andere het voorbeeld van de Kikuyu in Kenia, die leden onder de imperiale politiek van de Engelsen. Ik ben mij bewust van de gevoeligheid van de generaliserende term 'Afrikaans'. Maar in dit geval is het een generalisatie die ook mijn filosofische gids Mogobe Ramose van binnenuit maakt. Hij ziet Ubuntu als een fenomeen dat te herkennen is aan basispatronen die in alle diversiteit aanwezig zijn op dat enorme continent."

Vredelievend idealisme
Henk Haenens boek over Ubuntu en Mandela verschijnt bijna tegelijk met de terugkeer van de musical - geheel toevallig. De musicalregisseur en de filosoof wisten niet van elkaars projecten. Haenen is vorige week naar de eerste try-out gaan kijken. Hij vond het 'een ware belevenis'. "Een aanrader voor families, die samen mee kunnen maken hoe vredelievend idealisme - Ubuntu - het laatste woord heeft."

Henk Haenen - Ubuntu en Nelson Mandela © TRBEELD


Het laatste woord? Zowel musical als boek eindigen in 1994, met de beëdiging van Mandela als eerste zwarte president van Zuid-Afrika. Iedereen weet dat de geschiedenis daar niet is opgehouden en dat het land ook na die tijd bepaald niet vrij van problemen is geweest. En toch geloven zowel de filosoof als de musicalmaker in de krachtige, universele lessen van Ubuntu. Koen van Dijk: "Ubuntu is wat de wereld nodig heeft."

'Amandla! Mandela' regie en script: Koen van Dijk, muziek: Paul de Munnik. Tot en met april te zien in het Nieuwe De La Mar Theater in Amsterdam.

"Een aanrader voor families, die samen mee kunnen maken hoe vredelievend idealisme - Ubuntu - het laatste woord heeft."

Henk Haenen

De eerste Mandela-musical
Mandela's legendarische leven en vrijheidsstrijd lijken een ideaal onderwerp voor een musical. Toch zijn andere pogingen voortijdig gestrand en is de Nederlandse musical van Koen van Dijk vooralsnog de enige.

'Amandla! Mandela' werd in het seizoen 2009/2010 voor het eerst gespeeld en welwillend ontvangen, al waren vrijwel alle recensies kritisch over de muziek. Mede om die reden heeft de producent voor deze reprise-reeks de hele musical laten voorzien van nieuwe muziek, geschreven door Paul de Munnik.

Hoofdrollen worden opnieuw verzorgd door Kenneth Herdigein (Mandela) en Peter Bolhuis (De Klerk en andere witte mannen). Ook is opnieuw het Zuid-Afrikaanse, tien man sterke Khayelitsha United Mambazo Choir te gast. De overige acteurs, zangers en dansers zijn nieuw.

Henk Haenen: Ubuntu en Nelson Mandela. Afrikaanse filosofie van verzoening, Uitgeverij DAMON; 293 pagina's, €34,90 Boekpresentatie in theater Perdu, Kloveniersburgwal 86, Amsterdam. 5/3, 14.30 uur.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

"Een mens is geen mens zonder anderen."

"Taal is meer dan een optelsom van de geschreven woorden, de spreker en de wijze waarop hij spreekt tellen ook mee."

"Mandela wist volgens Haenen als een ware wijs­heids­le­raar te putten uit de Ubunt­u-tra­di­tie, en tegelijkertijd die traditie te vernieuwen."

"Een aanrader voor families, die samen mee kunnen maken hoe vredelievend idealisme - Ubuntu - het laatste woord heeft."

Henk Haenen