Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Twee jaar liefde, twee jaar revolutie

Cultuur

T. VAN DEEL

Review

Van de Zweedse schrijver Per Olov Enquist (1934), in eigen land een van de bekendsten, is in het Nederlands nauwelijks iets vertaald. Ik herinner me alleen van dertig jaar geleden zijn schitterende sportroman 'Het record', in een vertaling van J.Bernlef, die toen ook ijverde voor andere Zweedse schrijvers, zoals Per Olof Sundman en Stig Dagerman. 'Het record' behelst de geschiedenis van een Zweedse kogelslingeraar die met een te lichte kogel een olympisch record vestigde; hij wordt ontmaskerd. De roman was een mengeling van feiten en fictie.

Kennelijk is Enquist zich blijven interesseren voor historische stof, die met behulp van de verbeelding weer tot leven gebracht kan worden, want de nu vertaalde roman 'Het bezoek van de lijfarts' is gebaseerd op een korte maar intense episode uit de Deense geschiedenis. De eerste zin maakt dat al duidelijk: ,,Op 5 april 1768 werd Johann Friedrich Struensee als lijfarts van de Deense koning Christian VII aangesteld en vier jaar later terechtgesteld.' Deze Struensee is in de meer dan twee eeuwen die na zijn dood zijn verstreken het onderwerp geweest van talloze romans en toneelstukken. In Nederland heeft H.J. Schimmel een drama getiteld 'Struensee'(1868) geschreven, waarin hij de kwestie van het ideale heerserschap aan de orde stelt.

De historische stof waarin Struensee figureert is voor een romancier ook werkelijk niet te versmaden. Daar is in de eerste plaats de in 1766 op zeventienjarige leeftijd gekroonde Christian VII, een geesteszieke jongen die in datzelfde jaar de vijftienjarige Caroline Mathilde, het zusje van de Engelse koning, als bruid krijgt toegewezen. Enquist stelt het leven aan het hof voor als een gekkenhuis en daarbinnen is dit huwelijk zo mogelijk nog idioter. Hij veronderstelt dat het maar één keer, en dan nog onder dwang, door Christian is geconsumeerd, met als resultaat de geboorte van een erfopvolger.

Toen Christian een langdurige reis door Europa wilde maken, werd de hulp ingeroepen van de Duitse arts Struensee, in 1768 eenendertig jaar, die toe moest zien op de lichamelijke en geestelijke gesteldheid van de uiterst labiele vorst. Twee jaar later was de lijfarts opgeklommen tot de rechterhand van de koning en in feite de alleenheerser van Denemarken, zijn handtekening had kracht van wet. Op hetzelfde moment was Caroline Mathilde een affaire met Struensee begonnen.

De grote en bezielende liefde tussen de koningin en de arts-staatsman heeft maar twee jaar mogen duren en lijkt in de roman geheel door de koning getolereerd te worden of eerder nog aangewakkerd. In die twee jaar dat Struenzee aan de macht is, speelt zich wat wel genoemd wordt de Deense revolutie af. Struensee, afkomstig uit Altona dat als een centrum van verlichte geesten geldt, was in de gelegenheid zijn Verlichtingsidealen ten uitvoer te brengen. Meer dan zeshonderd decreten vaardigde hij uit, hij hervormde de gezondheidszorg, schafte de lijfeigenschap af, stelde vrijheid van drukpers en van godsdienst in. Er leek in Denemarken een voorafschaduwing van de Franse Revolutie aan de gang.

Toen de koningin ook nog zwanger raakte van Struensee, iedereen wist van hun overspelige verhouding, kwam er een reactionaire samenzwering tot stand en in het begin van 1772, het kind was al geboren, werd op instigatie van Christians stiefmoeder en een zekere Guldberg na een gemaskerd bal een coup gepleegd: de koning was wijsgemaakt dat Struensee en Caroline Mathilde hem wilden vermoorden en tekende een voorgeformuleerd bevel tot arrestatie. Struensee kwam in de gevangenis terecht, waar hij zijn majesteitsschennis (overspel met de koningin) bevestigde en waar hij, heel curieus voor de Verlichtingsman die hij was, zich door een predikant nog tot het christendom liet bekeren. De koningin op haar beurt gaf alles toe in een poging het leven van haar geliefde te redden, maar het mocht niet baten, Struensee werd publiekelijk terechtgesteld en onthoofd. De koning, die gratie had willen verlenen, werd van de plek des onheils geweerd. Caroline Mathilde werd aan Engeland uitgeleverd en stierf drie jaar later -vergiftigd in opdracht van de Deense regering, van Guldberg?- tweeëntwintig jaar oud.

Dit zijn nog alleen maar in grote lijnen de gebeurtenissen, waarin politiek, liefde, macht, intriges, stokerij en waanzin domineren. De karakters liggen niet vast en elke schrijver die met deze stof aan het werk gaat, zal ze nader moeten uitwerken. Een personage als Struensee kan op zeer verschillende manieren beschouwd worden, dat gebeurde al tijdens zijn leven en is ook in zijn literaire Nachleben het geval. De een ziet hem als iemand die misbruik maakt van de macht, een ander juist als een idealist die het beste met Denemarken voorhad.

Enquist heeft zich grondig gedocumenteerd en laat dat onnadrukkelijk blijken. Vervolgens heeft hij zich ingeleefd in de geschiedenis en de ermee verbonden personages. Het accent ligt bij hem op de vrijdenker Struensee, de intellectueel met Verlichtingsidealen. Ook de koning heeft connecties met de Verlichting. Op zijn lange Europese tournee ontvangt hij in Parijs de Encyclopedisten en Diderot spreekt dan tegenover Struensee de hoop uit dat de zegetocht van de Verlichting in Denemarken mag beginnen. Koning Christian is er trots op met Voltaire te hebben gecorrespondeerd (volstrekt gek was hij nu ook weer niet) en van deze scherpe geest een lofdicht te hebben ontvangen op de Deense politiek.

Als uitvoerder van de Verlichtingsidealen is deze koning niet de geschikte persoon: ,,Het licht. De rede. Maar Struensee wist ook dat dit licht en deze rede in de handen van een jongen lagen die het duister als een geweldige zwarte fakkel in zich meedroeg.' Voltaire had in een brief aan de koning geschreven 'dat de geschiedenis soms toevallig een unieke kier naar de toekomst openzet' en dat men dan de plicht heeft naar binnen te dringen. Struensee voelt zich, tegen zijn zin, geroepen om als een soort plaatsvervanger van de koning in die kier te stappen en de nieuwe tijd mogelijk te maken. ,,Hij hield er zelfs niet van om macht uit te oefenen.'

De tegenstanders van Struensee veroordelen zijn omgang met de koningin als het toppunt van zedeloosheid. Ze merken dat ook de koningin aan de kant van de Verlichting staat en zich in het openbaar niets meer aantrekt van geijkte waarden en normen. Ze is een vrije vrouw geworden, die zelfs schrijlings op haar paard zit. De beschrijving van haar liefdesverhouding neemt een substantieel deel van de roman in beslag en behoort tot de hoogtepunten uit het boek. Hun liefde is van meet af aan natuurlijk uiterst riskant; ze beseffen beiden dat ze hierdoor een grens zijn overgestoken die 'dood en vernietiging onvermijdelijk' maken. Enquist laat deze twee mensen in de twee jaren die hen maar beschoren waren, het hoogste geluk smaken. Het zijn precies de twee jaren van de Deense revolutie, een in alle opzichten volmaakte verbintenis in deze roman dus tussen liefde en politiek. Twee jaar maar en toen was het gedaan, werd de liefde ruw verbroken, Struensee gedood, en werden al zijn hervormingen teruggedraaid.

'Het bezoek van de lijfarts' is een historische roman van grote allure, glashelder geschreven, psychologisch diepgaand, en bovenal spannend, ook al is de afloop van dit avontuur van meet af aan bekend.

Deel dit artikel