Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Suzanna Jansen schreef een boek om uit te zoeken wat het belang van kunst is

Cultuur

Hanne Obbink

© Werry Crone
Interview

Schrijfster Suzanna Jansen ('Het Pauperparadijs') gaf in haar jeugd tegen alle adviezen in een carrière als danseres op. Had ze door moeten zetten? Die twijfel bracht haar terug naar Slotermeer, de 'culturele woestenij' waar ze opgroeide.

Suzanna Jansen is niet opgegroeid met kunst. Haar jeugd bracht ze door in de Amsterdamse wijk Slotermeer en daar 'waren alle moeders huisvrouw en alle vaders kantoorbediende', zoals ze het zelf uitdrukt. Niemand kwam ooit op de gedachte naar een museum of theater te gaan. Toch begon zij op haar achttiende aan een balletopleiding. Maar die moest ze afbreken vanwege een slepende blessure. En toen deed ze de deur naar de wereld van de kunst dicht. "Ik had het gevoel dat ik daar niet thuishoorde."

Lees verder na de advertentie

Nu heeft de schrijfster van de bestseller 'Het Pauperparadijs' uit 2008 (325.000 exemplaren verkocht) een nieuw boek geschreven dat gaat over kunst. "Ik heb de deur naar die wereld weer opengedaan", zegt ze aan het begin van een gesprek over dat boek. "En dat was een enorme opluchting."

'Ondanks de zwaartekracht' vertelt de levensverhalen van twee kunstenaars. Allereerst dat van stedenbouwkundige Cor van Eesteren (1897-1988). Als jonge man ontwikkelde hij nieuwe ideeën over hoe een stad eruit moest zien: 'functioneel', met licht, lucht en ruimte. Lange jaren moest hij ploeteren, maar water bij de wijn deed hij niet en uiteindelijk kreeg hij in Amsterdam de kans zijn ideeën gestalte te geven in het Algemeen Uitbreidingsplan. Slotermeer, waar Jansen opgroeide, is een van de tuinsteden die hij tekende.

Daarnaast is er het verhaal van balletdanseres Steffa Wine (1913-1991). Jansen wist niets van haar toen zij aan haar boek begon - behalve dat ze in Jansens jeugd een balletschool had, uitgerekend in Slotermeer. Zij bleek al danseres te zijn in de tijd dat ballet als kunst in Nederland niet eens bestond, maar was door niets of niemand af te houden van wat zij vond dat ze moest doen: dansen, en anderen leren dansen.

En er is een derde verhaal, dat van Suzanna Jansen (1964) zelf. Van jongs af aan is ze geboeid door dans. Zich wijden aan de kunst, vraagt ze zich in haar boek af, waarom is dat Van Eesteren en Steffa Wine wel gelukt en haar niet?

Waarom wilde je dit boek schrijven?

"De aanleiding was de grote bezuiniging op kunst en cultuur die in 2010 werd aangekondigd. De toon waarop er over kunst gesproken werd, verbaasde me. Kunstenaars als subsidieslurpers, kunst als hobby, heel negatief. Ik hoorde de argumenten - dat er tenslotte overal bezuinigd moest worden, dat Lowlands ook niet gesubsidieerd werd, dus waarom de opera wel? - en die begreep ik ook. Maar tegelijkertijd wist ik dat het niet klopte. Alleen, ik had geen enkel weerwoord. Daarom heb ik dit boek geschreven: om uit te zoeken wat het belang van kunst is, in elk geval voor mij. Daar zat voor mij de noodzaak van dit boek."

Van Eesteren en Steffa Wine zijn geen voor de hand liggende personages. Waarom koos je voor hen?

"Ik heb ze niet gekozen, ze dienden zich aan. Vanuit mijn werkruimte keek ik aan de ene kant uit over het oude deel van Amsterdam, de onoverzichtelijke binnenstad en de wijken eromheen. Aan de andere kant lag het Nieuw-West zoals Van Eesteren het ontworpen had, met zijn rechte lijnen, alles geordend. En fietsend door Slotermeer, een van de wijken van Nieuw-West, kwam ik het gebouw tegen waar ooit de balletschool van Steffa Wine zat. Haar zwierigheid en de rechte lijnen van Van Eesteren, die wilde ik samenbrengen. Zo begon het."

Jansen verknoopt die twee verhaallijnen met het relaas over haar eigen afgebroken dansopleiding. Aanvankelijk wilde ze dat niet - "ik dacht: een jonge vrouw die een dansopleiding begint en die daarmee moet stoppen, wie wil dat nou lezen?" Maar ze liep vast, het bleek onvermijdelijk om ook in haar eigen verleden te duiken. "Rond je vijftigste maak je de balans op: wat is er gebeurd, waar sta ik nu, wat wil ik? Toch bleef ik maar om dat dansverleden heen draaien", zegt ze. "Maar zonder ik-persoon zat er geen noodzaak in - want voor mij hing de noodzaak van dit boek samen met dat dansverleden."

Ik heb lang het gevoel gehad dat ik een wannabe was die niet doorzette toen het erop aankwam

Van Eesteren en Steffa Wine gingen door, jij haakte af. Heb je daar lang last van gehad?

"Ja. Ik heb lang het gevoel gehad dat ik een nepper was, zo'n meisje dat graag wilde dansen, een wannabe die niet doorzette toen het erop aankwam. Ik had voortdurend pijn aan mijn scheenbenen. De dansacademie, een specialist die ik destijds raadpleegde, de fysiotherapeut, iedereen geloofde er nog in. Maar ik gaf het op. Heel lang voelde dat alsof ik door de mand gevallen was."

In 2012 - ze was toen al met dit boek bezig - ontdekte Jansen dat er in Delft een Medisch Centrum voor Dansers en Musici bestaat. Had dat haar geholpen als het er ook al was geweest in de tijd dat zij met haar blessure worstelde? Ze stelt een consult bij dit centrum uit tot ze bijna klaar is met het boek - "om het verhaal er niet door te laten beïnvloeden" - en in het laatste hoofdstuk beschrijft ze de uitkomst.

Wat stond er voor jou op het spel bij dat consult? Was je ergens bang voor?

"Ik was als de dood."

Waarom?

"Dat weet ik niet precies. Nou ja ..., ik was bang voor de bevestiging dat het aan mij lag, dat ik het met meer doorzettingsvermogen wel had kunnen redden als danseres."

De medici konden je toen niet helpen. Het lag dus niet aan jou.

"Nee. Ik ben niét door de mand gevallen."

Je had danseres kunnen worden - als de medische wetenschap destijds had geweten wat ze nu weet. Is dat niet treurig?

"Nee. Ik constateer het alleen. Het is een feit. Zo is het leven gelopen. Soms lukt er iets, soms niet. Je hebt het te doen met hoe de dingen gaan, met wat het leven te bieden heeft."

Met jouw twee personages liep het anders af. Wat zijn zij voor je gaan betekenen?

"Van Van Eesteren hou ik. Die man ... Hij wordt omschreven als stug en gesloten. Maar ik heb de brieven gelezen die hij zeven jaar lang aan zijn geliefde schreef, die in Zwitserland woonde. Zo helder, zo droog, zo mooi - je kijkt gewoon bij hem naar binnen, je voelt mee hoe hij worstelt met zijn kunst. Hij wil zo graag naar Zwitserland om zijn geliefde te zien, maar hij heeft er geen geld voor, omdat hij weigert gewoon werk aan te nemen. Hij moet maken wat hij moet maken, iets anders kan hij niet. Zijn kunst gaat bij hem voor alles, ook voor de liefde, hij laat zijn vriendin zeven jaar wachten. Ik heb hem echt in mijn hart gesloten.

"En Steffa Wine? Die stond voor mij op een voetstuk, ook al kende ik haar niet, ook al had ik als kind alleen maar bij haar balletschool naar binnen gegluurd - want voor mijn ouders waren haar lessen te duur. Op dat voetstuk staat ze nog steeds. Het is een weerbarstig iemand om van te houden, moeilijk in de omgang, iemand die ruzie maakte. Ze wordt ongepland moeder - en ze is niet zo'n goede moeder - haar geliefde overlijdt, haar balletschool brandt af, ze verliest alles. Maar ze laat zich niet kisten. Net zo gegrepen door haar kunst als Van Eesteren, er net zo door in beslag genomen ... Ja, ik hou ook van haar.

"Al schrijvend was ik blij met de tegenstellingen tussen deze karakters en hun kunst. De kunst van Van Eesteren is de meest blijvende. Zijn lay-out van de stad gaat nog heel lang mee. Dans is juist de vluchtigste van alle kunstvormen. Muziek kun je op papier vastleggen, van een toneelstuk blijft de tekst over, maar bij dans? Niets. Met die twee uitersten raak ik bij wijze van spreken het hele spectrum van de kunsten."

Talent, oogkleppen en naïviteit heb je nodig om te slagen. Je moet denken: ik kan het wél

Als je je aan hen spiegelt, wat zie je dan?

"Ik heb kunnen nadenken over wat dat betekent, dromen najagen. Over wat er gebeurt als het lukt en ook als het niet lukt - zoals bij mij. En over wat je nodig hebt om te slagen. Talent, dat spreekt voor zich. En misschien nog veel belangrijker: doorzettingsvermogen, zo gedreven zijn dat je niet stopt. En oogkleppen, blind zijn voor wat er om je heen gebeurt. Naïviteit ook. Niet van tevoren denken: dit gaat niet lukken. Je moet denken: ik kan het wél, ik kan het wél - het kan niet, maar ík kan het wel. En dat echt geloven. En veel geluk: op het juiste tijdstip de juiste mensen tegenkomen die je een duwtje geven, een kans bieden.

"Als kunstenaar moet je vasthouden aan je koers. Je moet maken wat je vindt dat je moet maken. Niet omdat je als kunstenaar altijd gelijk hebt, maar omdat dat het enige is wat je echt kunt. Dat is wat jij te bieden hebt."

Als kunstenaar? Of ook als mens?

"Ik heb het nu uitgezocht voor kunstenaars en dat weet ik nu zeker: als kunstenaar moet het zo. Maar als mens? Als achttienjarige vreesde ik de patatsnijmachine: alles wat erdoorheen gaat, komt er hetzelfde uit. Ofwel je volledig conformeren ofwel individuele keuzes maken, zo zag ik destijds de keus. Maar zo zwart-wit ligt het niet."

Terug naar de vraag waarmee je begon, die naar het belang van kunst. Wat heb je daarover ontdekt?

"Voor mij is het dit: kunst geeft je de mogelijkheid anders naar de dingen te kijken, de dingen te zien zoals je ze nog nooit gezien hebt. Daarmee opent kunst werelden. Want als iets totaal anders kan zijn dan je altijd dacht, dan kan alles totaal anders. Dan is alles mogelijk - tenzij het onmogelijk is, ja, maar dat is een volgende stap.

"En niet alleen voor mij, individueel, ook voor de maatschappij. Neem Van Eesteren die in de jaren twintig in Parijs huisjes van karton zit te maken, samen met Theo van Doesburg van De Stijl, wiens kunstvisie hij deelde, met precies de juiste verhoudingen, de juiste kleuren. Lang voordat Van Eesteren het Algemeen Uitbreidingsplan mocht tekenen, lang voordat De Stijl erkenning kreeg, weten ze dat ze met iets nieuws bezig zijn, iets wereldschokkends. Maar tijdens en na de tentoonstelling waar hun werk te zien is, gebeurt er niets, geen enkele respons. En kijk nu: we hebben een De-Stijl-jaar, er zijn postzegels van, die kleuren zijn deel van ons dagelijks leven. Met wat zij een eeuw geleden deden, hebben ze mogelijkheden voor ons geopend."

Slotermeer is deel van Van Eesterens grote kunstwerk. Wat heeft dat de bewoners opgeleverd?

"De schoonheid ervan zie ik nu pas: de doorkijkjes, de rechte lijnen. Destijds was Slotermeer voor mij een culturele woestenij. Vooral omdat er bijna alleen sociale woningbouw stond, met allemaal zo'n beetje dezelfde soort mensen, niemand van andere pluimage. Dat is schraal. Maar het was een fantastische plek om op te groeien, met al die speeltuintjes en grasvelden en al die jonge gezinnen met kinderen van mijn leeftijd."

En wat heeft Stella Wine ons gebracht?

"Zij was een van de danspioniers. Die zijn grotendeels vergeten, maar zonder zulke mensen gebeurt er nooit iets nieuws. Neem Fred Berlips, jarenlang eerste solist van het Nationale Ballet: die heeft zoveel mensen iets moois gebracht. Dat komt rechtstreeks bij Steffa Wine vandaan: hij was een leerling van haar. Zonder al die vrouwen die gewoon begonnen te dansen terwijl ballet als kunst niet eens bestond, hadden we nu Het Nationale Ballet en het Nederlands Danstheater niet gehad - en al het plezier dat mensen daaraan beleven."

'Ondanks de Zwaartekracht' (uitgeverij Balans, 256 blz., € 19,99) verschijnt aanstaande dinsdag.

© Trouw Vormgeving



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Ik heb lang het gevoel gehad dat ik een wannabe was die niet doorzette toen het erop aankwam

Talent, oogkleppen en naïviteit heb je nodig om te slagen. Je moet denken: ik kan het wél