Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Snouck Hurgronje was een van de eerste Nederlanders die een inkijk gaf in de islam

Cultuur

Paul van der Steen

Alleen als moslim mocht Snouck de heilige stad Mekka in. Toen het toch te gevaarlijk werd, vluchtte hij met achterlating van zijn foto's. Die werden hem nagezonden, en maakten hem later wereldwijd beroemd. © Christiaan Snouck Hurgonje
Recensie

‘Moslim’ Snouck Hurgronje was de Hollandse Indiana Jones: wetenschapper en vrijbuiter in oosterse culturen. 

Niet alleen praten óver moslims maar ook mét moslims. Het is zelfs nu nog niet altijd een vanzelfsprekendheid. In de 19de eeuw gold het als een zeldzaamheid. De Nederlandse geleerde Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936) dompelde zich onder in de islamitische wereld en oordeelde van binnenuit. Hij was een van de eerste Nederlanders die wetenschap en regering een inkijk gaven in de islam en zijn aanhangers. Journalist Philip Dröge schreef een biografie over deze opmerkelijke avonturier, die zich bezighield met culturele verschillen die nog steeds actueel zijn.

Lees verder na de advertentie

Snouck Hurgronje werd weliswaar moslim (inclusief een pijnlijke besnijdenis en een nieuwe naam, Abd al-Ghaffar), maar westerling en Nederlander bleef hij ook. Hij hield zich nooit helemaal aan alle regels van de islam. Op latere leeftijd huwde hij een Nederlandse vrouw voor de protestantse kerk. De snelheid van begraven en manier van handelen na zijn dood lijken wel weer te duiden op een islamitische uitvaart.

Minder racistisch 

In zijn boeken schreef hij veel minder racistisch over vreemde volkeren dan zijn tijdgenoten. Toen hij op zijn 65ste nog rector magnificus van de Leidse universiteit werd, pleitte hij voor de wetenschap als vrijplaats: iedereen moest een staat van intellectuele verlichting kunnen bereiken, ongeacht zijn huidskleur. Snouck Hurgronje brak ook al vroeg een lans voor het verlenen van zoveel mogelijk autonomie aan de bevolking van Nederlands-Indië.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Alleen als moslim mocht Snouck de heilige stad Mekka in. Toen het toch te gevaarlijk werd, vluchtte hij met achterlating van zijn foto's. Die werden hem nagezonden, en maakten hem later wereldwijd beroemd. © Christiaan Snouck Hurgonje
Mensen voor wie hij sympathie was gaan koesteren, kon hij ook gemakkelijk weer verraden of schromelijk tekortdoen

Maar dezelfde man steunde ook de snoeiharde aanpak van opstandig Atjeh door generaal Van Heutsz. Opportunisme was de wetenschapper niet vreemd, stelt Dröge in ‘Pelgrim. Leven en reizen van Christiaan Snouck Hurgronje’. Zijn moreel kompas bevreemdt met de hedendaagse blik ook. Mensen voor wie hij sympathie was gaan koesteren, kon hij ook gemakkelijk weer verraden of schromelijk tekortdoen. Vrienden bleken uiteindelijk vooral onderzoeksobject. Zowel in Arabië als in Nederlands-Indië huwde hij inlandse vrouwen (aankoop als slavin of minderjarigheid geen bezwaar) die hem kinderen schonken. Hij verstootte ze later weer met ogenschijnlijk gemak.

‘Wetenschapper, spion en avonturier’, noemt Dröge zijn intrigerende hoofdpersoon in de ondertitel van zijn boek. Daar hadden nog heel veel andere aanduidingen bij kunnen staan: vrijbuiter, gelukszoeker, pragmaticus, schrijver, fotograaf, regeringsadviseur. De scheidswand tussen al die rollen bestond niet.

Predikantengeslacht 

Snouck Hurgronje stamde uit een predikantengeslacht en leek aanvankelijk voorbestemd om in de voetsporen te treden van al die andere mannen op de kansel. Maar na twee jaar theologie stopte hij met die studie. Het keurslijf van de kerk met alle dogma’s knelde. Snouck Hurgronje stapte over naar Arabisch, en verdiepte zich in het geloof van het Midden-Oosten. Voor een ambitieuze Einzelgänger viel daar ook meer eer te behalen: weinig platgetreden paden, nog volop te ontdekken.

De jonge wetenschapper was aanvankelijk de beschouwende buitenstaander. Die afstandelijke, haast antropologische blik, grotendeels gebaseerd op boekenwijsheid, veranderde toen hij in 1884 de wereld kon bezoeken die hem zo fascineerde. Hij was gepromoveerd op de hadj, de pelgrimstocht naar Mekka, een van de vijf pijlers van de islam. Nu had de Nederlandse regering hem opdracht gegeven om als een spion ter plaatse te gaan kijken, vooral om een beeld te krijgen van de radicaliserende werking van het geloof op pelgrims uit Indië. Het lukte hem de heilige stad binnen te komen, normaliter verboden terrein voor westerse pottenkijkers.

Tekst gaat verder onder de afbeelding .

Alleen als moslim mocht Snouck de heilige stad Mekka in. Toen het toch te gevaarlijk werd, vluchtte hij met achterlating van zijn foto's. Die werden hem nagezonden, en maakten hem later wereldwijd beroemd. © Christiaan Snouck Hurgonje

Later stuurde de Nederlandse regering hem naar de kolonie in de Oost. Snouck Hurgronje genoot ervan. Zeker in zijn jongere jaren was hij nog niet toe aan een bestaan als schrijfkamergeleerde. In Indië leverde hij zijn bijdrage aan de onderwerping van de kolonie aan de Nederlandse wil, al kostte het - zoals in het geval van Atjeh - soms enige tijd om anderen van zijn inzichten te overtuigen.

Gewild

Na zijn boek over Mekka en een optreden tijdens een internationaal wetenschappelijk congres was Snouck Hurgronje gewild. De Duitse pers noemde hem ‘ein hervorragender holländischer Orientalist’. De Britse Pall Mall Gazette had het over een ‘doughty Dutchman’ (dappere Nederlander). Hij kreeg zelfs een aanbieding van de universiteit van Cambridge om daar hoogleraar te worden.

Snouck Hurgronje trok ook in de islamitische wereld volop nieuwsgierigen. Een westerling die oprechte belangstelling in hen toonde, daar wilden velen graag mee praten. Een studiereis op Java kreeg zelfs de trekken van een tournee van een superster. Een grote producent van kantoorbenodigdheden maakte zelfs reclame met Snouck Hurgronje, die zijn opschrijfboekjes gebruikte.

Tegelijkertijd wekte de geleerde ook regelmatig argwaan van moslims en westerlingen. Was zijn geloof een toneelstukje? Was hij niet te veel op de hand van de ‘inlanders’? Snouck Hurgronje moest zich bewust zijn van de loerende gevaren. Dat vergde alert zijn op grote en kleine klimaatveranderingen in politiek en geloof. Die konden zijn wonen en werken in den vreemde zomaar onmogelijk maken of hem zelfs het leven kosten.

Lange gesprekken 

Snouck Hurgronje voerde lange gesprekken met plegers van (deels) religieus geïnspireerd geweld en rapporteerde over radicaliseringsprocessen. Een harde hand en harten winnen moesten in zijn ogen samengaan. Juist dit soort werk geeft zijn werk nog flink wat actualiteitswaarde.

Tekst gaat verder onder de afbeelding. 

Alleen als moslim mocht Snouck de heilige stad Mekka in. Toen het toch te gevaarlijk werd, vluchtte hij met achterlating van zijn foto's. Die werden hem nagezonden, en maakten hem later wereldwijd beroemd. © Christiaan Snouck Hurgonje

Tien jaar geleden stond de figuur van Snouck Hurgronje al in de belangstelling dankzij een voorbeeldige heruitgave van diens ‘Mekka’ uit 1889. Behalve het oorspronkelijke boek toonde dat in een prettig dik katern midden in de schilderachtige foto’s die de Nederlander en zijn Arabische assistent destijds in de heilige stad maakten. De bezorger, de Leidse Arabist Jan Just Witkam, schreef er een gedegen inleiding van bijna 200 pagina’s bij.

Ander boek 

Dröge heeft een ander boek willen schrijven. Hij was uit op een biografie die leest als een avonturenroman. Dat de auteur voeling heeft met de 19de eeuw, bewees hij al eerder met ‘De schaduw van Tambora. De grootste natuurramp sinds mensenheugenis’ en ‘Moresnet. Opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje’ (shortlist Libris Geschiedenis Prijs 2016). Die boeken hadden dezelfde vaart als ‘Pelgrim’.

Het leidt af en toe tot enige afstandelijkheid. Dröge parafraseert vooral. Hij citeert zijn hoofdpersoon vrij zelden.

Op andere momenten zou je juist willen dat de schrijver wat meer uitzoomt. Net wat meer beeld bij de toenmalige wetenschappelijke wereld: wie waren de andere islamologen, arabisten en Indië-kenners? Hoe opereerden ze? En hoe verhielden ze zich tot elkaar? De invloed van de geleerden op de heren bestuurders in Den Haag en Batavia blijft nu ook vaak net iets te schimmig.

Philip Dröge
Pelgrim. Leven en reizen van Christiaan Snouck Hurgronje. Wetenschapper, spion en avonturier
Unieboek/Het Spectrum 360 blz. € 19,99

Oordeel: biografie die leest als een avon­tu­ren­ro­man, al neemt de auteur soms te veel afstand

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

© pelgrim



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Mensen voor wie hij sympathie was gaan koesteren, kon hij ook gemakkelijk weer verraden of schromelijk tekortdoen

Oordeel: biografie die leest als een avon­tu­ren­ro­man, al neemt de auteur soms te veel afstand