Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Shoah-regisseur Lanzmann (1925 - 2018) zag de hele wereld, maar de oorlog liet hem nooit los

Cultuur

Ronald Rovers

Filmmaker Claude Lanzmann tijdens de Berlinale in 2013. © AFP
Naschrift

En zo sterven langzaam de getuigen. De Franse journalist/filmmaker Claude Lanzmann, die vandaag op 92-jarige leeftijd overleed, werd vooral bekend vanwege Shoah.

Het is een monumentale, 9,5 uur durende serie interviews met overlevenden van de nazivernietigingskampen. Shoah (hebreeuws voor holocaust) is het definitieve verslag van wat daar is gebeurd.

Lees verder na de advertentie

Maar zijn eigen leven kon ook monumentaal genoemd worden, zo beschreef hij in zijn in 2011 verschenen autobiografie 'De Patagonische Haas': hij was verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog, jarenlang geliefde van Simone de Beauvoir en vriend van Jean-Paul Sartre die hij ‘de sultan van de Rue Bonaparte’ noemde. 

Als eerste Franse journalist reisde Lanzmann achter het IJzeren gordijn, naar Cuba en Noord-Korea en ontmoette er een grote liefde, die hij naast flink wat andere liefdesavonturen beschrijft. De filmmaker stond bekend als womanizer, niet in louter positieve zin: NRC-journaliste Joyce Roodnat beschuldigde hem vorig jaar, in het kader van de #MeToo-discussie, van aanranding.

Hij heeft tijdens zijn leven de hele wereld gezien, maar die oorlog heeft hem nooit losgelaten

Te veel regels

Lanzmann vond de wereld “extreem saai” geworden, nu er geen idealen meer waren, vertelde hij eens tijdens een bezoek aan documentairefestival IDFA bezocht. “Te veel politie, te veel regels.” Hij gaf de voorkeur aan een avontuurlijk leven boven een rustig leven.

Als journalist en filmmaker was hij getuige van gebeurtenissen die in ieder geval Frankrijk, maar misschien ook wel de wereld bepaalden in de tweede helft van de twintigste eeuw. Hij verbleef in de woestijn bij strijders van de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog terwijl de Fransen bommen lieten vallen maar onderhield ook een warme relatie met De Gaulle. Liep onder een traangasbombardement op straat mee met de studentenprotesten van mei ’68 en reisde door het China van Mao Zedong.

Maar Lanzmann zal vooral herinnerd worden als de maker van Shoah, de documentaire waarin hij overlevenden van de concentratiekampen tot in detail laat vertellen over hun observaties en ervaringen. Het is een tijdloos document, overigens zonder archiefbeelden, dat de horror beschrijft waartoe mensen in staat zijn, maar dat ook de ongelofelijke kracht van de slachtoffers beschrijft. 

Al doen die woorden geen recht aan wat de overlevenden in de film vertellen. Die woorden waren belangrijk voor Lanzmann. Hij wilde niet van ‘slachtoffers’ spreken, dat was kleinerend. Liever ook niet van ‘overlevenden’. Lanzmann sprak liever van ‘teruggekeerden’, ‘revenants’ (wat ook ‘geesten’ betekent in het Frans), al heeft hij altijd benadrukt dat de hoofdpersonen van ‘dit verhaal’ niets meer konden zeggen. Zij stierven in de gaskamers.

Lanzmann wilde niet van 'slachtoffers' of 'overlevenden' van de shoah spreken. Hij had het liever over 'te­rug­ge­keer­den'.

Het maken van Shoah nam twaalf jaar in beslag, van 1973 tot 1985. Het kostte Lanzmann maanden om te herstellen van wat hij gehoord had. Later verschenen andere films van zijn hand, die bijna allemaal over de Tweede Wereldoorlog gingen. Over Sobibor. Over het ‘model-getto’ Theresienstadt. Over een Poolse verzetsstrijder. Hij heeft tijdens zijn leven de hele wereld gezien, maar die oorlog heeft hem nooit losgelaten. Zelf zei hij dat ‘de dood’ zijn levenswerk was geworden. 

Lees ook dit interview met Claude Lanzmann uit 2011: 

'Ik ben niet bang om 1000 jaar te worden'

De dood is niet alleen het onderwerp van 'Shoah'. Ook in Lanzmanns eigen leven is de angst voor het levenseinde altijd aanwezig.

Deel dit artikel

Hij heeft tijdens zijn leven de hele wereld gezien, maar die oorlog heeft hem nooit losgelaten

Lanzmann wilde niet van 'slachtoffers' of 'overlevenden' van de shoah spreken. Hij had het liever over 'te­rug­ge­keer­den'.