Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Schilderen met de Sint-Bavo als ijkpunt

Home

Sandra Kooke

Zicht op de Sint-Bavokerk, vanaf het dak van het leegstaande verzorgingshuis Oldenhove. © rv

Trouw bezoekt deze zomer plekken die bezongen, beschreven of geschilderd zijn door kunstenaars. Vandaag aflevering 4: 'Gezicht op Haarlem met bleekvelden' van de schilder Jacob van Ruisdael.

Als de zon net op is, en de stadspoorten van Haarlem opengaan, trekt schilder Jacob van Ruisdael (1628-1682) eropuit. Met schetsboek en krijt in zijn tas doorkruist hij de velden, op weg naar de duinen waar hij een mooi uitzicht op de stad Haarlem hoopt te hebben. Op de eerste hoge duinenrij is het raak. Aan zijn voeten liggen de velden van Bleekerij Clercq-en-Beeck, waar vlas in witte stroken op het gras ligt te bleken. Daarachter het weiland en in de verte de stad, met als fier middelpunt de grote Sint-Bavokerk die met kop en schouders boven de huizen uittorent. De zon valt precies op de stad en doet de huizen en molens oplichten.

Lees verder na de advertentie

Rond 1670-1675, toen Ruisdael de schetsen maakte voor zijn schilderij 'Gezicht op Haarlem met bleekvelden', dat nu in het Mauritshuis hangt, was het duingebied woest en onontgonnen. Er woonden alleen arme mensen in hutjes. Nu is Bloemendaal een van de rijkste gemeenten van Nederland. De duinen zijn deels afgegraven, er is rond 1900 een soort Engels landschapspark met villa's voor in de plaats gekomen.

Ik was een keer bij mensen op bezoek en keek uit het raam: het uitzicht leek net een Ruisdael

Met Pieter Biesboer, oud-conservator van het Frans Hals Museum, gaan we op zoek naar het uitzicht dat Ruisdael moet hebben gehad. Biesboer, die regelmatig in de omgeving fietste, vroeg zich in de jaren negentig af vanaf welke plekken Ruisdael zijn gezichten op Haarlem had geschilderd. "Ik was een keer bij mensen op bezoek en keek uit het raam: het uitzicht leek net een Ruisdael. Toen kwam ik op het idee om aan de hand van een kaart en bekende ijkpunten de precieze plekken uit te zoeken. We wisten wel dat hij veel ten noordwesten van Haarlem heeft gezeten. Maar nu bleken er ook schilderijen vanuit het zuidwesten te zijn gemaakt."

Voor het schilderij in Den Haag gaan we naar het raadhuis van Bloemendaal. Dat ligt op een hoog duin, maar uitzicht heb je er niet. De bomen in de omgeving zijn zo hoog, dat er nergens een blik op de Sint-Bavo is te werpen.

Het dak op

Biesboer weet raad. Even verderop staat verzorgingshuis Oldenhove, vier verdiepingen hoog. Op de bovenste verdieping zouden we het juiste uitzicht moeten hebben. Maar Oldenhove staat leeg, er is geen mens te bekennen. Biesboer geeft niet op. We sluipen naar binnen, de vier trappen op, op zoek naar een balkon. Van het balkon via een ladder naar het dak: daar kan fotograaf Olaf Kraak eindelijk het uitzicht van Ruisdael vastleggen. Biesboer: "Wat een geluk. We hebben hetzelfde weer als Ruisdael. Een heldere dag met van die witte wolken."

Landschap schilderen werd populair in de zeventiende eeuw, nadat Nederlands eerste kunsthistoricus Karel van Mander in zijn beroemde 'Schilder-boeck' schilders daartoe had opgeroepen: ga de natuur in! Vooral rond Haarlem bloeide het genre op, vertelt Biesboer, onder meer door in Haarlem gevestigde schilders als Hendrik Goltzius, Esaias en Jan van der Velde en Pieter Molijn. Er werd geschetst in dorpjes als Spaarnwoude, Hillegom, Heemstede. Maar bovenal in de duinen, het gebied dat toen als bijzondere 'wildernisse' werd beschouwd: de ongerepte natuur van Gods schepping, waarin nog geen mensenhand had ingegrepen. Bovendien kon je vandaar de markante skyline van Haarlem zien. In de zeventiende eeuw was het uitzicht op de stad zo geliefd, dat het genre een aparte naam kreeg: een Haarlempje.

Tekst loopt door onder de afbeelding

'Gezicht op Haarlem met bleekvelden' van de schilder Jacob van Ruisdael. © Olaf Kraak

Jacob van Ruisdael is de beroemdste landschapsschilder van Haarlem geworden. Hij schilderde heel veel 'gezichten op Haarlem'. Zijn schilderijen waren niet zomaar een realistische weergave van de werkelijkheid, maar werden ingekleurd met diepere betekenis. Volgens Biesboer kwam dat doordat Ruisdael doopsgezind was. Hij zocht in de natuur naar de hand van God. Daarom schilderde hij nooit een vriendelijk plaatje met wat vrolijke mensen en dieren, maar dramatische natuur, zoals ruisende watervallen, steile afgronden, oude, knobbelige bomen en sprekende luchten. Biesboer: "Kijk maar naar de wolkenlucht op het Gezicht op Haarlem."

Trots

Ruisdaels Haarlempjes waren enorm populair. Biesboer: "De mensen die ze kochten, waren vaak protestants. Praten over de natuur als schepping van God was populair in die kringen. De schilderijen waren niet alleen om aan de muur te hangen, maar gingen op avondjes van hand tot hand om te bespreken.

"Een andere reden voor de populariteit van de Haarlempjes was de trots op hun stad. De Bavo was het symbool van macht en aanzien. Hoe rijker de mensen, hoe meer geld er aan de kerk gespendeerd kon worden. De blekerijen staan dan weer voor het harde leven waar het geld moest worden verdiend. Haarlem was rijk geworden van het fijne linnen dat hier werd gemaakt. Alle rijken der wereld aten van Haarlems tafellinnen, droegen Haarlemse manchetten en ondergoed."

Haarlempjes werden vrijwel altijd vanuit het westen gemaakt. In het zuiden lag het Hout, een dicht bos dat het uitzicht belemmerde, in het noorden had je water, in het oosten was het landschap te saai. Tegenwoordig moeten we het doen met dat saaie uitzicht vanuit het oosten. Vanaf de A9 kun je de Sint-Bavo zien liggen: als een schip te midden van huizen, een herkenningspunt van veraf. En door je oogharen kun je er Ruisdaels schilderij in zien. Dichterbij kun je nu niet meer komen. Tenzij je het dak van Oldenhove opgaat.

Lees ook aflevering 1: De magie van de Wodanseiken
Lees ook aflevering 2: 
Een groot dichter van het kleine
Lees ook aflevering 3: 
Welkom op het Leidseplein. Decor van decadentie



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Ik was een keer bij mensen op bezoek en keek uit het raam: het uitzicht leek net een Ruisdael