Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Satire is weer ondergronds in Rusland

Cultuur

Geert Groot Koerkamp

Viktor Sjenderovitsj met een pop van Poetin. © GettyImages

Het midden van de jaren negentig was een bloeitijd voor de satire in Rusland. ‘Toen Poetin kwam was meteen duidelijk dat alles anders werd.’

De dansvloer van club ‘16 Ton’ is afgeladen vol als Vasja Oblomov zijn populaire nummer ‘Geluksbrief’ aanheft, over een brief van ‘gewone Russen’ (‘Vasja Oblomov en de jongens’) gericht aan president Poetin. “We zitten voor de buis, geloven het nieuws, zien u elke dag, zien hoe u het doet”, zingt Oblomov in heel eigen, enigszins rap-achtige stijl. “Aan de verkiezingen doet eerlijk gezegd geen van ons mee. Het volk kiest u zo ook zonder ons natuurlijk wel. Wie anders?”

Lees verder na de advertentie
Aan de verkiezingen doet eerlijk gezegd geen van ons mee. Het volk kiest u zo ook zonder ons natuurlijk wel

Het enthousiaste publiek neemt deze en andere Oblomov-klassieken gulzig tot zich. “Ik heb grote behoefte aan zulke optredens”, zegt Jevgeni Tsjesavin, begin dertig. “Het is heel belangrijk, hier kun je jezelf opladen, het is als een teug vrijheid die je inademt. Dat Vasja Oblomov op zijn eigen manier blijft zingen, dat hij niet wordt verpletterd onder de wals van de zittende macht, daarvoor verdient hij respect.”

Kunst

Vasja Oblomov (artiestennaam van Vasili Gontsjarov) komt uit de Zuid-Russische stad Rostov-aan-de-Don en maakte de afgelopen jaren naam als zanger van frivole, maatschappijkritische en satirische nummers, waarin hij met mild sarcasme de draak steekt met de Russische werkelijkheid. “Ik heb me nooit ten doel gesteld alleen maar over de machthebbers te schrijven en uitsluitend provocatieve dingen te doen”, legt Oblomov uit. “Ik schrijf over wat ik belangrijk vind en het is mij om het even of degenen die aan de macht zijn mijn nummers horen. Ik probeer het leven te begrijpen en uit te leggen. Kunst heeft niet tot taak de situatie in het land te veranderen.”

Kunst heeft niet tot taak de situatie in het land te veranderen

Oblomov (33) doet laconiek over zijn optredens en zijn repertoire. Zijn satirische liedjes zijn onverminderd populair sinds hij in 2010 doorbrak op het internet. Zijn relatief schaarse optredens zijn vrijwel altijd uitverkocht. Op de vraag of hij in Rusland belemmeringen ondervindt houdt hij zich op de vlakte. “Als ik zeg dat in Rusland alles in orde is met politieke satire en vrijheid van meningsuiting, dan klopt dat niet, net zo goed als wanneer ik zeg dat je in ons land geen grappen kunt maken over de machthebbers en dat overal concerten worden verboden. Rusland zit ingewikkeld in elkaar, het is als het schilderij ‘Nederlandse Spreekwoorden’ van Bruegel de Oude.”

Jekaterina Borisova, ook een dertiger, behoort tot Oblomovs trouwste fans en volgt hem al sinds lang voor hij landelijk bekend werd. “Het spreekt me aan hoe hij met zelfspot onze dagelijkse problemen te lijf gaat. Goede muziek, sterke teksten. Waarschijnlijk is dit de enige uitweg uit een moeilijke situatie, door met ironische blik de problemen te bekijken. Vasja Oblomov komt voort uit de rockmuziek. Hij is de enige die dit doet op dit moment, verder zingt niemand zulke nummers als hij.”

Bij een van de eerste nummers vanavond, over Poetin, stond de zaal praktisch op zijn kop

Jevgeni Tsjesavin is naar het concert gekomen om Oblomov te zien, maar zeker ook om onder geestverwanten te zijn. “Bij een van de eerste nummers vanavond, over Poetin, stond de zaal praktisch op zijn kop, dat was een heel bijzondere ervaring. Het was hetzelfde gevoel als tijdens een demonstratie. Zoiets vind ik heel belangrijk. Ik zou niet satire en kunst willen mengen met politiek, maar helaas is de realiteit nu zodanig dat dat nodig is.”

Beelden uit Koekly. © GettyImages

Spitting Image

Als scholier keek Tsjesavin het satirische televisieprogramma ‘Koekly’ (‘Poppen’), totdat het van de zender NTV moest verdwijnen kort nadat Vladimir Poetin in 2000 president werd. Koekly was jarenlang het boegbeeld van de satire in het nieuwe Rusland. De serie was geënt op het Britse programma ‘Spitting Image’, maar met een heel eigen en in vergelijking met de Britse variant beduidend mildere en vaak literaire invulling. Het programma was de springplank naar populariteit voor de toen nog relatief onbekende schrijver Viktor Sjenderovitsj. Maar ruim twee decennia later kan die in eigen land nauwelijks nog optreden en wordt hij stelselmatig van de televisie geweerd.

Het midden van de jaren negentig was een bloeitijd voor de vrijheid van meningsuiting en satire in Rusland, aldus de 59-jarige Sjenderovitsj. “In Rusland kon gedurende het grootste deel van de geschiedenis van satire geen sprake zijn. Want satire is niet een kenmerk van een gewoon vrij land, het is een kenmerk van een bijzonder vrij land.” Naar eigen zeggen viel hij met de neus in de boter. “Ik heb geluk gehad dat ik Koekly kon maken”, lacht hij. “Ik begon net in die tijd te schrijven en belandde op het juiste moment op de juiste plaats, bij de beste televisiezender, in de beste tijd.”

Zelfs in die meest vrije periode die de Russische geschiedenis ooit kende lag grappen maken over de hoogste baas gevoelig

De herwonnen vrijheid leek hem en zijn collega’s toen onomkeerbaar. Toch was ze ook na de ineenstorting van het communistische regime niet vanzelfsprekend. Zelfs onder Poetins voorganger Boris Jeltsin lag satire gevoelig, en de poppenshow Koekly ging in 1994 noodgedwongen van start zonder pop van de Russische president. Zelfs in die meest vrije periode die de Russische geschiedenis ooit kende lag grappen maken over de hoogste baas gevoelig, merkte Sjenderovitsj.

“Jeltsin mocht niet. Ik zei toen dat het onmogelijk is een satirisch programma te maken zonder het staatshoofd. Van premier Tsjernomyrdin hadden we wel een pop, van Jeltsin niet. Maar het verschijnen van de president in zo’n programma was natuurlijk een schok, het publiek was er mentaal niet op voorbereid. Televisiekijkers schreven ons boze brieven. Hoe durfden we! Want zo is de Russische mentaliteit. Of we gek waren geworden? Hij is immers de tsaar. Hoe kun je grappen maken over de tsaar?”

Glorietijd

Koekly werd knarsetandend gedoogd. “De laatste jaren voor Poetin, 1998, 1999, dat was een glorietijd voor de vrijheid”, onderstreept Sjenderovitsj. “Poetin was er nog niet en de angst uit de Sovjettijd was overwonnen. Toen Poetin kwam, was meteen duidelijk dat alles anders werd. De tv-zender NTV moest stoppen met onderzoek naar corruptie en de berichtgeving over de oorlog in Tsjetsjenië moest anders. Uit het programma Koekly moest de pop van het staatshoofd worden verwijderd. Zo stond het letterlijk geschreven, met een hoofdletter, zonder naam en toenaam. ‘De pop van het Staatshoofd’.”

Ik kan geen grote zaal krijgen, die wordt eenvoudig niet aan mij verhuurd.

Het programma was ten dode opgeschreven. Politieke cartoons verdwenen uit de kranten, althans voor zover ze betrekking hadden op de zittende macht. Net als in de Sovjettijd was kritiek op de boze buitenwereld - het Westen, Amerika, Oekraïne - wél geoorloofd. “Dat is het simuleren van satire, feitelijk nog erger dan de afwezigheid van satire”, sneert Sjenderovitsj.

Ook hij moest met zijn literaire voordrachten wijken naar de periferie. Of, vaker, het buitenland. “Ik treed overal op, van Sydney tot Vancouver, eens per jaar in New York en een paar keer per jaar in Europa. Odessa, Kiev. Niet in Rusland, althans bijna niet. Ik kan optreden in een zaaltje, maar er mag geen reclame voor worden gemaakt op radio of tv. Ik kan geen grote zaal krijgen, die wordt eenvoudig niet aan mij verhuurd. Toneelvoorstellingen die ik heb geschreven zijn afgelast. Het belangrijkste doel van het Kremlin is mijn invloed beperkt te houden. Ik ben op televisie uitgemaakt voor landverrader, ze hebben me tuig genoemd, na de gebeurtenissen rond de Krim in 2014. Het was een gevaarlijke tijd, ik heb een maand ondergedoken gezeten.”

In het huidige Rusland is satire gemarginaliseerd, maar niet verdwenen. “Ze stroomt ondergronds”, zegt Sjenderovitsj. “De behoefte aan lachen is een biologische reactie op de absurditeiten van het leven. Lachen is een beschermende reactie, en ook een erkenning dat iets waar is. Als een grap niet de vinger op de zere plek legt is ze niet grappig en als een karikatuur niet lijkt, zou u niet lachen. Dus kan satire niet verdwijnen. In tijden van vrijheid gutst die naar buiten, in prime time op televisie en op voorpagina’s van kranten, om een dominant, open geluid van de tijd te worden. In autoritaire tijden verdwijnt ze in onderaardse rivieren, in moppen en grappen, nu ook op het internet.”

Momenteel schenken de machthebbers weinig aandacht aan de literatuur. Misschien is dat wel goed voor de samenleving

Russische realiteit op de hak

Een klein maar trouw publiek blijft de verrichtingen van mensen als Sjenderovitsj en Oblomov - die net als Sjenderovitsj in het buitenland volle zalen trekt - nauwgezet volgen. De bekende acteur Michail Jefremov draagt van tijd tot tijd bijtende teksten voor in goedgevulde theaterzalen. En de nestor van de Russische satirici, de ooit om zijn werk uit de Sovjet-Unie verbannen schrijver Vladimir Vojnovitsj, werkt ook op 85-jarige leeftijd onbekommerd aan nieuw proza waarin hij de Russische realiteit op de hak neemt. Niemand die hem daarbij een strobreed in de weg legt, maar de invloed van literatuur op de publieke opinie is dan ook niet meer te vergelijken met de impact die de publicatie van langverboden werken had in de nadagen van de Sovjet-Unie.

Vojnovitsj daarover tijdens de presentatie van zijn laatste boek ‘De frambozen pelikaan’: “Momenteel schenken de machthebbers weinig aandacht aan de literatuur. Misschien is dat wel goed voor de samenleving.”



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Aan de verkiezingen doet eerlijk gezegd geen van ons mee. Het volk kiest u zo ook zonder ons natuurlijk wel

Kunst heeft niet tot taak de situatie in het land te veranderen

Bij een van de eerste nummers vanavond, over Poetin, stond de zaal praktisch op zijn kop

Zelfs in die meest vrije periode die de Russische geschiedenis ooit kende lag grappen maken over de hoogste baas gevoelig

Ik kan geen grote zaal krijgen, die wordt eenvoudig niet aan mij verhuurd.

Momenteel schenken de machthebbers weinig aandacht aan de literatuur. Misschien is dat wel goed voor de samenleving