Robots, computers en vervreemding

cultuur

David Sneek

Review

Japan speelt een hoofdrol op het Filmfestival in Rotterdam. Het land bruist van de ideeën. Een nieuwe generatie filmers maakt flitsende manga-films over een wereld van robots en computers in miljoenensteden die uit hun voegen barsten. En ze maken naast speelfilms met een hoog kersenbloesemgehalte ook thrillers die zich afspelen op plekken waar de pestdampen walmen.

Japan staat dit jaar centraal op het Rotterdamse filmfestival, en dus mogen de manga-films, of anime's, de flitsende science fiction-tekenfilms, waarin uit hun voegen barstende miljoenensteden worden bedreigd door terroristische organisaties of concurrerende geheime diensten, niet ontbreken. In eerdere edities van het festival waren al eens titels van hem te zien, dit keer is Mamoru Oshii de 'filmmaker in focus', en wordt een uitgebreide selectie van zijn werk vertoond.

Samen met Katsuhiro Otomo, die in het westen enige faam geniet vanwege 'Akira', en Hayao Miyazaki, op het festival vertegenwoordigd met 'Princess Mononoke', wordt Oshii gezien als dé ster van de mangafilm. In tegenstelling tot Otomo en Miyazaki probeert hij zo onconventioneel mogelijk te zijn, voorzover het genre hem dat toestaat. Hij geeft zijn tekenfilms extra lading met religieuze verwijzingen, kritiek op de Japanse maatschappij, ingewikkelde plots en lange intermezzo's zonder handeling of dialoog. Hij lijkt hiermee op de door de Franse nouvelle vague bewonderde Hollywood-'auteurs', regisseurs die een eigen stijl wisten te creëren zonder in conflict te komen met de strenge eisen van hun studio's en producenten.

In 'Patlabor the movie' zijn twee detectives op zoek naar de sporen van de mysterieuze computerprogrammeur Eichi Hoba, die een computervirus heeft achtergelaten dat het Babylon-project, een complete stedenbouwkundige herschepping van Tokio, moet ondermijnen door de werkrobots op hol te laten slaan.

Aanvankelijk lijkt het om een betrekkelijk eenvoudige science fiction-film te gaan, maar plotseling wordt een nieuwe betekenis toegevoegd door een serie bijbelverwijzingen: Eichi Hoba blijkt E.Hoba, de Japanse verbastering van Jehova en zijn computervirus neemt Genesis 11:9 als voorbeeld om de menselijke overmoed te vernietigen. Hoewel deze christelijke lading wat misplaatst aandoet, krijgt Oshii zo toch de complexiteit die hij zoekt.

Als er één thema is dat Oshii's films (en misschien zelfs het hele mangagenre) verbindt dan is dit het wantrouwen tegen de technologie, en de gelijktijdige verheerlijking ervan. Zoals in de jaren vijftig en zestig het prehistorische monster Godzilla telkens weer tot leven werd gewekt door nucleaire experimenten en de milieuvervuiling door gewetenloze industrielen, zo wordt de mensheid in Oshii's toekomstvisies bedreigd door robots die andere ideeën hebben dan hun bestuurders, of door een computervirus dat aan zijn programmeurs ontglipt en een bewustzijn ontwikkelt.

Aan de andere kant spelen robots, beeldschermen en wapens een belangrijke rol in Oshii's esthetiek, terwijl elke vorm van natuur volledig afwezig is in de miljoenensteden waar zijn helden ronddwalen. Het is trouwens vreemd dat zijn kritiek zich richt op de digitale technieken, zonder welke zijn tekenfilms nooit hadden kunnen worden gemaakt.

Ook in zijn meesterwerk 'Ghost in the shell' staat die dubbelzinnige houding ten opzichte van de wetenschappelijke vooruitgang centraal: in het Borges-achtige scenario vol bureaucratische politiecorpsen, ontsnapte computerprogramma's en synthetische mensen vervaagt de grens tussen mens en computer uiteindelijk helemaal.

Om het digitale web waar zijn personages deel van uitmaken, te verbeelden besloot Oshii geen computers of beeldschermen te tonen, maar koos hij voor zijn favoriete metafoor: de stad, het eindeloze chaotische labyrint vol wegwijzers en reclameborden, in Oshii's woorden: ,,overspoeld met informatie''.

'Ghost in the shell' is, alle ingewikkelde plotwendingen even vergetend, eigenlijk een liefdesverhaal. Majoor Kusanagi is een bijna-cyborg, een vrouw van wie het lichaam en de hersenen vrijwel geheel door synthetische bestanddelen zijn vervangen, totdat zij zich afvraagt in hoeverre ze slechts de creatie van anderen, een lichaam zonder ziel is. Haar tegenspeler is de 'Puppetmaster', een mysterieuze hacker die inbreekt in de geest van mensen en zijn slachtoffers hersenspoelt. Deze 'Puppetmaster' blijkt uiteindelijk geen persoon maar een kunstmatige intelligentie die vanuit computernetwerken zijn plannen en verlangens probeert te bereiken; een ziel zonder lichaam, het complement van Kusanagi.

Oshii onderscheidt zich niet alleen met zijn ingewikkelde plots en persoonlijke thematiek, maar ook met zijn eigenzinnige stijl. Zowel de manga-stripverhalen die aan zijn films ten grondslag liggen als de anime's van andere regisseurs kenmerken zich door een overdaad aan seks, explosies, geweld, stunts en bovennatuurlijk ingrijpen. Zelfs Miyazaki valt in zijn op oude mythologie geinspireerde 'Princess Mononoke', de meest succesvolle Japanse film ooit, terug op afgerukte ledematen en veldslagen om zijn drama kracht te geven.

Oshii kiest voor beduidend eenvoudigere middelen; met zijn liefde voor de vervallen delen van de stad en zijn oog voor detail weet hij het Hongkong in 2029, waar 'Ghost in the Shell' zich afspeelt, een vervreemdende stemming te geven. De etherische muziek en kale soundtrack dragen hier in niet geringe mate toe bij. Deze stijl van filmen is natuurlijk geenszins voorbehouden aan tekenfilms, en het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat Oshii's carrière een nieuwe wending heeft genomen en hij zijn talenten inmiddels op gewone speelfilms richt.

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie