Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rineke Dijkstra: Omdat één foto zo lang duurt ontspannen mensen vanzelf

Cultuur

Henny de Lange

© Rineke Dijkstra
Interview

Rineke Dijkstra is bekend van haar portretten. Ze maakt haar foto's met een analoge platencamera. Dat kost meer tijd dan een digitale camera en die gebruikt ze om haar modellen zich te laten ontspannen.

Ruim een uur vertelt fotograaf Rineke Dijkstra openhartig en vol passie over haar werk, terwijl we rondlopen over haar grote overzichtstentoonstelling in museum De Pont in Tilburg. Ze wijst naar het licht dat zo mooi op het gezicht van een mollige puberjongen valt. Legt uit hoe ze altijd gespitst is op kleine details. Dat kan een rood strikje in een haarvlecht zijn, of hoe een meisje met haar handen friemelt. Maar als we vervolgens in het museumrestaurant gaan zitten om daar het interview af te sluiten met meer persoonlijke vragen, valt ze regelmatig stil. Ineens lijkt ze heel verlegen.

Lees verder na de advertentie

Ze vindt het moeilijk, zegt ze verontschuldigend, om over zichzelf te praten. Daarom was het ook haar idee om het interview al lopend langs haar werk te doen. Zichtbaar ongemakkelijk kijkt ze bij de vraag waarom ze zichzelf zo zelden laat fotograferen. Ook voor dit artikel in Trouw wilde ze niet worden geportretteerd. Als alternatief stuurde ze zelf een portret op, waarop ze naast haar camera poseert.

Kinderen zijn nieuwsgierig, zichzelf nog aan het vormen, net zoals ik mezelf toen ook aan het definiëren was.

Rineke Dijkstra

Wilt u de regie houden over hoe de buitenwereld u te zien krijgt?

Ze zwijgt, neemt een slokje thee en slaat haar handen voor haar mond.

Of is het omdat u als geen ander weet hoe dicht de camera op de huid kan komen?

Met zachte, onzekere stem: "Ik heb al zoveel verteld. Ik hoef niet op alles een antwoord te geven."

En dat antwoord komt er ook niet. Net zo min als ze wil ingaan op de vraag of ze iets van zichzelf herkent in de schuchtere kinderen en ongemakkelijk in de camera kijkende pubers, die veelvuldig opduiken op haar foto's. Of zoals haar oud-docente Corinne Noordenbos het vorig jaar formuleerde in het Financieele Dagblad: Dijkstra fotografeert 'de kwetsbare verlegenheid van zichzelf'. Het enige wat ze erover wil zeggen is dat ze zichzelf niet meer herkent in die vermeende onzekerheid. "Het is veertig jaar geleden dat ik les kreeg van Corinne Noordenbos, er is een hoop gebeurd in die tijd."

Vele tientallen kinderen, pubers en adolescenten kijken de bezoeker aan vanaf de wanden in Museum De Pont, dat een groot deel van de ruimte heeft vrijgemaakt voor de foto's en videowerken van Dijkstra. Ze staan op het strand, hangen in het park, dansen in een roze balletpakje in een al even roze dansstudio, poseren in school- of gevechtsuniform of zitten in hun mooiste kleding op de bank in het familiekasteeltje.

De tentoonstelling begint bij haar bekendste serie, die van tieners op het strand, waarmee ze in 1992 wereldwijd doorbrak als fotograaf. Het overzicht eindigt met haar recente werk uit Rusland: de videofilms 'The Gymschool', waar talentvolle kinderen een ritmische-gymnastiektraining volgen, en 'Marianna (The fairy doll)' over het Russische balletmeisje Marianna. The Gymschool is voor het eerst in Nederland te zien, net als de complete serie over de drie Amsterdamse zusjes Emma, Lucy en Cécile, die ze van 2008 tot 2014 volgde.

Vanwaar die voorkeur voor kinderen, pubers en jongvolwassenen?

"Dat ik mensen wilde fotograferen, stond al vroeg voor me vast. Dat werd ook gestimuleerd door mijn docenten Hans Aarsman en Corinne Noordenbos op De Moor (een voormalig fotografiecentrum in Amsterdam, red.), waar ik in 1979 mijn eerste cursus volgde. Toen ik begin jaren '90 begon met het fotograferen van mensen op het strand, zaten daar eerst nog wel volwassenen bij. Maar ik miste bij hen de onbevangenheid, het zoekende, het onaffe. In die tijd was ik zelf ook aan het zoeken wat ik wilde. Ik had daarvoor jarenlang als portretfotograaf gewerkt, voor diverse bladen en voor NRC Handelsblad. Maar ik kreeg daar steeds meer moeite mee. Ik vond het onbevredigend dat het vaak zulke geposeerde portretten waren.

"Het viel me op dat mensen zich pas ontspanden, anders gingen kijken en hun pose loslieten, wanneer ik bijvoorbeeld een filmpje verwisselde. Die natuurlijke pose, dat was precies waar ik naar op zoek was. Ik nam een paar maanden vrij om na te denken hoe ik verder wilde met mijn fotografie. Aan het eind van die sabbatical brak ik mijn heup. Achteraf is die valpartij heel bepalend geweest voor mijn ontwikkeling als fotograaf."

Ze wijst naar de wandelstok waarmee ze loopt. De oude breuk speelt weer op. Lachend: "Nu heb ik er alleen maar last van, maar die gebroken heup heeft me ook veel goeds gebracht."

Vertel....

"Om te revalideren ging ik elke dag dertig banen zwemmen. Als experiment heb ik toen een zelfportret gemaakt, meteen na het zwemmen en ten voeten uit. Door de inspanning was ik te moe om een pose aan te nemen en daardoor ontstond een meer natuurlijke houding. Ik woonde toen in Castricum en dat bracht me op het idee om mensen op het strand te gaan fotograferen. Ik hoopte zo in mijn portretten de natuurlijkheid te brengen die ik miste in mijn professionele fotografie. In het begin fotografeerde ik nog wel ouderen, maar die gingen staan en dat was het dan. Kinderen zijn nieuwsgierig, zichzelf nog aan het vormen, net zoals ik mezelf toen ook aan het definiëren was."

Bekijk in onderstaand fotoalbum zes foto's uit de collectie van Rineke Dijkstra. Ze fotografeerde Emma, Lucy en Cécile in 2008 (blauwe accenten) en opnieuw in 2012 (rode accenten). Klik of swipe om door het fotoalbum te bladeren.

Op de tentoonstelling hangen ook uw allereerste strandfoto's uit 1992, waarmee u ineens een bekende fotograaf werd. Hoe kijkt u nu naar bijvoorbeeld de bekende foto van het meisje in roze bikini?

"Ik was toen nog niet zo ervaren met de flits en de 4 x 5 inch camera, waardoor de achtergrond eigenlijk te donker is uitgevallen. Maar daardoor komt haar lichaam en de kleur van haar felroze bikini wel heel mooi uit. Ook haar terughoudendheid, haar verlegenheid zit erin. Kijk maar eens hoe ze staat, hoe ze haar been houdt. Er wordt vaak gezegd dat de strandserie over pubers gaat. Het is meer een onderzoek naar poses. Ik blijf het een goede serie vinden, hij is niet gedateerd. Ik vind het ook wel vleiend dat de jongere generatie mijn strandportretten nog steeds waardeert."

Hoe krijgt u het voor elkaar dat uw modellen zo naturel en echt poseren dat het lijkt alsof ze zich niet eens meer bewust zijn van de camera?

"Wat me altijd helpt is mijn camera. Ik ben begonnen met een Hasselblad, maar die heb ik 28 jaar geleden ingeruild voor een nog grotere platencamera, met zo'n ouderwets doek, dat ik overigens niet gebruik. Als ik daarmee aan kom zeulen, zijn mensen meteen nieuwsgierig. Maar het leidt hen ook af, omdat het met zo'n grote camera op statief veel tijd kost om een foto te maken. Voor elke opname moet ik er een plaat in stoppen, scherp stellen. Ondertussen praat ik met ze. Mensen voelen zich vaak ongemakkelijk als je vraagt of je een foto van ze mag maken. Weten niet goed hoe en waar ze naar moeten kijken. Dat herken jij vast ook wel. Maar omdat het zo lang duurt, ontspannen ze op een gegeven moment, gaan ze anders staan, wordt hun houding meer ongedwongen. En dat is vaak precies het moment waar ik op wacht. En dan druk ik af."

Een goede foto is nooit één werkelijkheid. Het kan meerdere betekenissen hebben.

Rineke Dijkstra

Maar u kunt niet zoals bij een digitale camera heel vaak afdrukken en vervolgens terugkijken of het goede moment erbij zit.

"Dat vind ik eigenlijk wel prettig. Juist in de concentratie zit vaak de intensiteit die ik zoek. Meestal maak ik vijftien tot dertig opnames en dan moet ik maar hopen dat ik het juiste moment heb getroffen. Maar meestal komt het wel goed. Ik vind het soms wel moeilijk om te kiezen, als er drie goede foto's bij zitten. Dan vraag ik het wel eens aan anderen en die zien soms dingen die ik niet eens had opgemerkt."

Wat maakt een foto geslaagd?

"De blik en houding zijn heel belangrijk. Maar ook de kleding, het licht en de kleur spelen een rol. Bij een goede foto kloppen alle elementen." Ze loopt naar het portret van een stevige knaap en een meisje met zwart punkhaar, middelbare scholieren die ze fotografeerde in een parkje in Liverpool. Hij draagt een rode blazer en zit ongemakkelijk en stijf op de grond, de benen hoekig uit elkaar geplant. Zij klemt haar knieën tegen elkaar. "Als hij tegen die groene achtergrond een grijs jasje aan had gehad, was de foto al minder sterk geweest. Ik voel het vaak als er iets mist, zonder dat ik daar direct een vinger op kan leggen.

"Ik regisseer alles, maar op een gegeven moment moet ik het loslaten en afdrukken. Een goede foto heeft een soort vanzelfsprekendheid, maar ook vaak een element van toeval, soms iets wat je niet hebt gezien en pas ontdekt als je gaat afdrukken. Dat kunnen bijvoorbeeld de strepen in het zand zijn, die een meisje met haar voet heeft getrokken. En een goede foto vertelt ook een verhaal dat de kijker zelf kan invullen. Het is nooit één werkelijkheid. Het kan meerdere betekenissen hebben."

Is het niet lastiger geworden om jongeren te portretteren nu ze aan de lopende band selfies maken?

"Dat heb ik nog niet gemerkt. Het is soms wel moeilijk om hun aandacht vast te houden, omdat ze alleen maar snelle digitale camera's kennen. Ze weten vaak niet eens hoe een analoge camera werkt, zoals deze tweeling."

Dijkstra wijst naar een recente foto van Albertine en Andras, een tweeling van tien uit een rijke familie. Om ook iets te vertellen over hun achtergrond fotografeerde ze de kinderen op een met fluweel beklede bank in het familiekasteel in Duitsland. "Ze vroegen of ze de foto's mochten zien, maar dat gaat natuurlijk niet. Om hun concentratie vast te houden, heb ik uitgelegd hoe mijn camera werkt. Maar op een gegeven moment zie je hun aandacht verslappen."

De jongen, een kleine dandy in een broek met bretels en lichtblauw overhemd, hangt wat onderuit. Zijn zusje lijkt op te springen van de bank. Dijkstra: "Dat had ik in eerste instantie niet eens gezien, maar mijn 13-jarige stiefdochter wees me erop. Het lijkt alsof ze vraagt of we nog een kopje thee willen. Het zijn een soort mini-volwassenen. Bij sommige kinderen kun je al inschatten hoe ze er over 25 jaar uitzien. Het liefst blijf ik ze ook volgen, zoals ik heb gedaan bij Oliver, de jongen die als 17-jarige in het vreemdelingenlegioen ging, en het Bosnische meisje Almerisa, dat ik fotografeer sinds ze in 1994 asiel kreeg in Nederland."

"Met sommigen raak ik ook bevriend, zoals met het gezin van de drie zusjes Emma, Lucy en Cécile uit Amsterdam. Ze waren achttien, tien en vier jaar toen ik ze voor het eerst fotografeerde. Vervolgens heb ik ze gedurende zeven jaar elk jaar met Pasen gefotografeerd. Je ziet hun onderlinge relatie, hoe ze veranderen, gaan puberen, volwassen worden. Het is zo boeiend om die transitie vast te leggen."

Wat wordt uw volgende project?

Lachend: "Eerst maar eens uitrusten. Ik heb het afgelopen jaar zes tentoonstellingen gemaakt, de Hasselbladprijs gewonnen en drie boeken uitgebracht. Aan fotograferen ben ik niet eens toegekomen. Ik zit wel op iets te broeden, maar daar zeg ik nog niets over."

Portret van Rineke Dijkstra Rinke Dijkstra in De Pont in Tilburg © Gerald van der Kaap

Wie is Rineke Dijkstra?

Rineke Dijkstra (1959, Sittard) kreeg in oktober 2017 als eerste Nederlandse fotograaf de prestigieuze Hasselblad Award. Haar werk doet volgens de internationale jury denken aan de grote kunstenaars van de Gouden Eeuw.

Dijkstra brak begin jaren negentig door met haar strandportretten. Daarna volgden tal van series, waarin kinderen, pubers en adolescenten de hoofdrol spelen.

In museum De Pont in Tilburg is van 10 maart tot en met 22 juli een groot overzicht te zien van haar foto's en videowerken.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Kinderen zijn nieuwsgierig, zichzelf nog aan het vormen, net zoals ik mezelf toen ook aan het definiëren was.

Rineke Dijkstra

Een goede foto is nooit één werkelijkheid. Het kan meerdere betekenissen hebben.

Rineke Dijkstra