Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Rijksdienst Beeldende Kunst sluit mogelijke Duitse claim uit

cultuur

Joost Divendal

Na 27 jaar van geheimzinnigheid is de kans dat de beroemde Koenigs-collectie boven water komt groter dan ooit. In Moskou is voor het eerst op regeringsniveau erkend dat de tekeningen als 'oorlogsbuit' in Rusland zijn, minister van cultuur Sidorow is bovendien bereid de verzameling oude meesters af te staan. Maar over teruggave aan Den Haag zal onderhandeld moeten worden, want Sidorow sluit een claim van Duitsland niet uit. Robert de Haas, directeur Rijksdienst Beeldende Kunst in Den Haag, neemt een Duitse claim echter 'volstrekt niet serieus'.

De in Nederland wonende bankier en handelskoopman Koenigs heeft de verzameling in de jaren '20 opgebouwd. Zijn collectie stond toen al bekend als de belangrijkste ter wereld na die van de Britse koningin en telde 2700 tekeningen: 526 kwamen in de oorlog in Duitse handen terecht en zijn bij de bevrijding door het Rode Leger van de Sowjet-Unie als 'trofeeën' meegenomen. Dit verdwenen deel was door de toenmalige eigenaar Van Beuningen aan de Duitsers ten behoeve van een 'Führermuseum' verkocht en zou nu tientallen miljoenen guldens waard zijn. Voor de kunsthistorie is het van onschatbare betekenis als de collectie boven water komt. Het gaat voornamelijk om unica van onder meer Rembrandt, Rubens, Rafael, Dürer en niet om gemultipliceerde prenten, zoals per abuis nogal eens verondersteld.

Volgens een woordvoerster van het ministerie van WVC is er niets bekend van een Duitse claim. Ook de Rijksdienst Beeldende Kunst in Den Haag weet van niets. Dat Van Beuningen het deel van de collectieKoenigs vrijwillig aan de Duitsers zou hebben verkocht doet er niet toe, zegt RBK-directeur De Haas: "De Nederlandse regering in ballingschap heeft in de meidagen van 1940 nota bene in haar allereerste wet, A-1 genummerd, iedere vermogenstransactie met de Duitse bezetter verboden." In 1943 hebben de geallieerden in een 'Joint Declaration' vastgelegd dat Duitse 'aankopen' ongedaan zouden worden gemaakt. De Haas gelooft niet dat Rusland, dat zich bij monde van de Sowjet-Unie hiervoor uitsprak, nu een spelletje speelt: omdat Duitsland de Nederlandse claim niet openlijk erkent zou Duitsland dus gegadigde zijn en wordt de collectie betrokken in onderhandelingen over alle 'trofeeën'. In Rusland bevindt zich het goud van Troje van de Duitse archeoloog Schliemann, in Duitsland zijn weer vele Russische ikonen, het Stedelijk Museum in Amsterdam beschikt al sinds 1927 over schilderijen van de Rus Malewitsj. Als Nederland en Duitsland om de Koenigs-collectie vechten wordt een 'deal' complexer en de kans groter dat het arme Rusland vermindering van zijn kostbare kunstbezit beperkt. Mocht Duitsland de collectie formeel claimen, dan "moet Nederland uiterst zelfbewust terugslaan" , meent De Haas. Verwijzend naar de herdenking vandaag van de uitvinding van de Duitse raketten uit de oorlog: "Ik kan het me ook niet voorstellen. Het zou bijna een nieuw V-2-feest zijn."

Nederland heeft een welbewuste strategie gevoerd om het eigendom op te eisen. Meteen na de oorlog heeft de Nederlandse ambassadeur tot drie keer toe bij Moskou aangeklopt. Maar onder Stalin zat het Kremlin potdicht en zette Den Haag verwachtingen op een laag pitje. In de nadagen van de Sowjet-Unie gingen Russische kunsthistorici opeens over het bestaan van de collectie schrijven in 'Art News', nadat de RBK in hetzelfde tijdschrift de zaak had opgewarmd. Eerder al merkte de RBK dat uit iemands nalatenschap twee Koenigs-tekeningen aan het Poesjkin Museum waren geschonken. Dit werd ontkend door de directrice van het museum, die klaarblijkelijk loog zoals ze ook over de bewaarplaats van de collectie deed: ooggetuigen hadden de tekeningen in het Poesjkin aanschouwd. Nadien zou de verzameling verhuisd zijn naar het ministerie van cultuur, of een depot in Zagorsk - de mist werd dichter. Maar voor Nederland was het een kiezelsteentje op het goede spoor, evenals de tekening die een KGB-agent aan het British Museum te koop aanbood.

De Rijksdienst Beeldende Kunst maakte in 1989 in een catalogus de Nederlandse claim wereldkundig, om te voorkomen dat de collectie versnipperd op de kunstmarkt zou opduiken. Samensteller Albert J. Elen: "Handelaren baseren hun kennis op wetenschappelijke beschrijvingen. In bronnenstudies staat nu voortaan bij een Koenigs-Rembrandt 'claimed by the State of The Netherlands'. Bovendien heb ik de belangrijkste kunsthistorische documentatiecentra, onder andere in Londen en New York, kaarten met foto's erop toegestuurd die in hun systemen opgenomen zijn, met een rood 'claim'-stempel erop." Dat de Nederlandse hardnekkigheid effect heeft blijkt onder meer uit het feit dat een tekening die in Amerika opdook met succes teruggevorderd is. Ook heeft de toenmalige DDR 33 tekeningen teruggegeven: voor RBK-directeur De Haas extra reden om te veronderstellen dat het huidige Duitsland zich niet op een naziaankoop beroept.

Naast de besluiten van de Nederlandse regering-in-ballingschap en van de geallieerden blijft er weinig te kluiven over voor advocaten van de duivel, in de persoon van mogelijk kwaadwillende juristen. De geschiedenis van de Koenigs-collectie stokt bij de verkoop door de Rotterdamse havenbaron Van Beuningen, maecenas van Museum-Boymans, aan wie Koenigs al voor de oorlog de tekeningen had verkocht. Van Beuningen en museumdirecteur Hannema wisten Hitlers kunstverzamelaar Posse af te schepen met 20 procent van de collectie, Van Beuningen schonk de rest aan Museum Boymans.

De Haas van de RBK reist volgende week naar Moskou en zegt goede hoop te hebben de verdwenen oude meesters dan al te mogen zien.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.