Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rijken der aarde hangen in het Rijksmuseum

Cultuur

Sandra Kooke

Giovanni Boldini: 'Markiezin Luisa Casati en haar windhond' (1908). © www.bridgemanart.com

Chic, chiquer, chicst. De rijken der aarde lieten zich op levensgroot formaat schilderen. Een tentoonstelling in het Rijksmuseum met dit portretgenre als onderwerp viert de terugkeer van Rembrandts Marten en Oopjen in Amsterdam.

Daar hangen ze, de rijken der aarde. Zelfverzekerd, chic, ijdel. De 39 levensgrote portretten die op de tentoonstelling 'High Society' in het Rijksmuseum hangen, tonen allemaal prachtig uitgedoste mensen. De dure stoffen en ingenieuze patronen van hun kledingstukken suggereren welvaart. Maar beter nog lees je hun hooggeplaatste positie af aan hun blik: neus in de lucht, hand in de zij, de tevreden uitdrukking op hun gezicht. Niemand kan hun iets maken. Althans, dat willen ze ons doen geloven.

Lees verder na de advertentie
Rembrandt hanteerde een prijs van 500 gulden (omgerekend naar nu ongeveer 100.000 euro)

Wat zouden ze in hun nopjes zijn geweest als ze wisten dat ze nu in het Rijksmuseum hangen, op de tentoonstelling waarmee de aankoop van Rembrandts levensgrote portretten van Marten en Oopjen door het Rijksmuseum en het Louvre wordt gevierd. Hun terugkeer in Amsterdam moest een feestje worden. Conservator Jonathan Bikker bedacht dat de twee chique Amsterdammers zich dan moesten omringen met andere hooggeplaatsten die zich ten voeten uit en levensgroot lieten afbeelden.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Paolo Veronese's portret van Livia da Porto © The Walters Art Museum

En een feestje is het geworden, want de eredivisie van de schilderkunst is hier in de zachtroze gekleurde feestruimte verzameld: onder anderen Velázquez, Veronese, Cranach de Oudere, Anthony van Dyck, Gainsborough, Manet, Singer Sargent en natuurlijk Rembrandt. Het is de nieuwe lijn van Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits. Hij wil de Nederlandse schilderkunst in een internationale context laten zien.

Geld speelt geen rol

De topschilders schilderden koningen, keizers, edelen, kooplieden, industriëlen en hun vrouwen. Oud geld, nieuw geld, maar hoe dan ook de mensen voor wie geld geen rol speelt. Want alleen dan kon je je zo'n portret van zo'n 2,5 bij 1,5 meter veroorloven. Rembrandt hanteerde een prijs van 500 gulden (omgerekend naar nu ongeveer 100.000 euro). Rond 1900 kon een portret door een gerenommeerde schilder als Whistler oplopen tot de prijs van een luxehuis.

Maar je kreeg er ook heel wat voor: een portret vol prestige. En niet alleen omdat iedereen kon zien dat een groot portret veel geld kostte. Je kon je ook in je mooiste kleren laten zien. Van pofbroeken naar schoenrozen, van hooggesloten naar decolleté: de mode van de afgelopen vijf eeuwen komt voorbij. En voor een schilder was het een koud kunstje om je een wat gunstiger uiterlijk te geven of je in een voorname houding te schilderen, desnoods in het adamskostuum van de held Hercules (Goltzius). Ook statussymbolen zijn er volop te zien: wapens, honden, een leeuw. Ook opvallend: de vele handschoenen. Aan, uit of halverwege, met dit overbodige attribuut konden schilders beweging suggereren.

Op de tentoonstelling zijn zo'n vijf eeuwen vertegenwoordigd, vanaf de allereerste portretten in dit genre - Hendrik de Vrome, hertog van Saksen, en zijn vrouw Catherina van Mecklenburg (Lucas Cranach de Oudere) - tot de portretten van de nouveaux riches begin twintigste eeuw. Daarna stierf deze portretsoort uit, omdat schilders er geen belangstelling meer voor hadden. Abstract kreeg de voorkeur. Van stijf en formeel veranderde het poseren in los en vrij. De knappe dr. Pozzi (John Singer Sargent) is geschilderd in rode kamerjas, bij Anna, gravin van Noailles (Kees van Dongen) vermoedt de kijker een tepel. Ravissant is het enige woord voor het portret van de markiezin Luisa Casati (Giovanni Boldini). De schilder zette de frêle vrouw met de grote ogen en haar hond neer in snelle, scherpe vegen, alsof ze een irreëel spookbeeld is.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

De knappe dr. Pozzi (John Singer Sargent) is geschilderd in rode kamerjas © Hammer Museum

Schildersproces

Een enkele keer maakt ijdelheid plaats voor een interessantere emotie: de scherpzinnige blik van Don Pedro de Barberana y Aparregui (Velázquez) nodigt uit tot langdurig kijken. Ontroerend zijn Paolo Veronese's portretten van het echtpaar Livia en Iseppo da Porto, die gewoonlijk aan verschillende zijden van de Atlantische Oceaan hangen. Zij poseert met hun dochtertje, hij met hun zoontje. In beider blikken en bewegingen voel je het liefdevolle gezin, de verlegen kinderen houden zich vast aan hun veilige ouders.

Marten en Oopjen, fris gerestaureerd, stralen in het chique zwart van het protestantse Holland te midden van hun gasten. Hun feest is geslaagd. Het enige minpuntje van de tentoonstelling is dat het schildersproces er zo bekaaid vanaf komt. Hoe kwamen de schilderijen tot stand? Hoe lang werkte een schilder er aan, hoe lang moest er worden geposeerd? Schilderde hij alles zelf, of hielpen assistenten mee? Zelfs de catalogus biedt geen inzicht.

Een aardige toegift is het tweede deel van de tentoonstelling, waarop te zien is wat de rijken der aarde achter de schermen deden. Kort samengevat: gokken, drinken, seks. De afbeeldingen zijn waarschuwend bedoeld, maar ook komisch en soms gewoon pornografisch. Niets menselijks was hun vreemd.

'High Society' is tot en met 3 juni te zien in het Rijksmuseum: www.rijksmuseum.nl


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Rembrandt hanteerde een prijs van 500 gulden (omgerekend naar nu ongeveer 100.000 euro)