Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

RENATE DORRESTEIN, 'ONTAARDE MOEDERS' Tragische moeders, amazones en opgezadelde vaders

Cultuur

ROB SCHOUTEN

Review

Renate Dorrestein, 'Ontaarde moeders', uitg. Contact, Amsterdam 1992, 240 blz. - f 29,90.

Over het moederschap sneert ze: "Is er in al die eeuwen dan niets veranderd? Vandaag de dag mag je er wel een schattig baantje bij hebben, daar niet van, maar baren en zogen zul je, louter omdat vrouwen dat sinds de dageraad der mensheid hebben gedaan. Je hoort bol te staan van de moederlijke aandriften, louter op grond van dat gat tussen je benen. De waanzin!"

Bonnie daarentegen (produkt van de tweede feministische golf, schat ik), heeft de man gestraft voor zijn gratuite overheersing: "Als moeder ben je, in onze wereld die op geslachtelijke basis volstrekt gesegregeerd is, altijd en onvermijdelijk de grote schuldige: Heb ik die rollen even mooi omgedraaid."

Wie hierna vreest of hoopt dat met het 'ontaarde moederschap' Dorresteins nuances inzake het feminisme zijn uitgeput, komt bedrogen uit. 'Ontaarde moeders' biedt een heel scala aan vrouwen- en mannenrollen, die bij elkaar een even prismatische als genuanceerde kijk op het man-vrouw-probleem geven, waar je niet gauw onwrikbare stellingnames en principes in zult kunnen ontwaren.

Misschien dat alleen de bijfiguur van een zekere Minnie, rabiaat mannenhaatster, vegetarier en bijgelovige in zaken als 'healing' en 'pendelen', als een soort cliche dienstdoet. Haar opinie over het verschijnsel man valt in de categorie 'onverzoenlijk':

"zelfs hun intiemste verlangens uiten ze immers op een wijze die doet denken aan de aanval van een everzwijn. En dan menen ze bovendien dat al dat stoten en beuken de wereld tot heil strekt, nee werkelijk, ik meen het, dat zie je aan hun houding, vooral bij jonge mannen in spijkerbroeken, die lopen altijd met een hand aan hun gulp, de duim losjes in zo'n broekriemlusje gehaakt en de vingers wijzend naar hun alfa en omaga."

Wat wil Dorrestein met zo'n geluid? Aangeven dat in sommige sectoren van het feminisme de stoppen inderdaad zijn doorgeslagen, hoop ik.

De visies en gedragingen van de werkelijke hoofdpersonen in deze roman zijn heel wat gecompliceerder en veelzijdiger. Ze hebben zoveel facetten dat je na lezing van het boek maar besluit het oordeel op te schorten.

Na de min of meer fantastische, en vaak hilarische vorige romans van Dorrestein, zoals 'Vreemde streken' en 'Het hemelse gerecht', is 'Ontaarde moeders' beduidend ernstiger en tegelijk ook aangrijpender, al is dat laatste een kwalificatie die niet in de eerste plaats bij Dorresteins altoos zwierige stijl lijkt te passen.

'Ontaarde moeders' is een boek vol tragische dilemma's, al worden die op tamelijk vieve en onderhoudende wijze ten tonele gevoerd. Neem paleontoloog Zwier en zijn elfjarig dochtertje Maryemma. Zwier trekt met zijn oogappel uit avontuurlijk Afrika naar het bloedeloze Nederlandse plaatsje Sibculo. Waarom? Om onderzoek bij een oude put te verrichten. Hij lijkt een prima vader, met een solidaire, ietwat jongensachtige verhouding tot zijn dochtertje. De weggelopen moeder Bonnie lijkt voor het meisje nauwelijks een rol te spelen. Maar een aantal ongecontroleerde driftbuien van Zwier, die de lezer aanvankelijk voor incidenten houdt, duiden op een dieperliggend probleem.

Hij is in feite naar Nederland gekomen om Maryemma aan haar moeder over te doen: het is nu tijd voor de 'ontaarde moeder' om de opvoeding voort te zetten, voor Zwier om zijn vrijheid op te eisen. Wat niet betekent dat hij niet van zijn dochtertje houdt.

Liefde, wraakgevoelens en gerechtigheid strijden in hem om voorrang. In feite is hij een man die met een feministisch vrouwenprobleem is opgezadeld en niet precies weet wat hij ermee aan moet.

Ook Bonnie zelf is minder vrij dan ze wel zou willen. Haar selfmade onafhankelijkheid komt in gevaar als Zwier haar hun dochtertje opdringt. Een kennelijk onvermijdelijk moederinstinct begint op te spelen, als ze haar dochtertje spreekt: "Maar daaronder ligt iets anders, iets ouders, iets wat vrouwen sinds de dageraad der mensheid tot gevangenen heeft gemaakt: hoe kan ik niet van je houden, hoe kan ik anders dan hulpeloos mijn armen uitstrekken als je huilt, hoe kan ik je ooit aan je lot overlaten? Jij komt op de eerste plaats." Toch ontvlucht ze voor de tweede keer haar verantwoordelijkheid en laat Zwier met het kind zitten.

Wat Dorrestein haar lezers in ieder geval laat weten is dat er niet zoiets als eenvoudige verklaringen en oplossingen voor menselijke gedragingen en maatschappelijke of relationele problemen bestaan. Op indringende wijze legt ze woekerende motieven, eigenbelangen en onbeheersbare emoties bloot.

Wellicht het aangrijpendst is de figuur van Bonnie's oudere zuster Meijken, getrouwd met de goedwillende drogist Gert Balm (die zelf trouwens ook zijn tragische dimensies heeft: zijn vriendelijke bedoellingen jegens Maryemma worden door de opgefokte Zwier verkeerd uitgelegd en hij wordt in elkaar geslagen. Het door hem als kerstgeschenk in elkaar gepriegelde poppenhuis wordt door zijn vrouw wreed belachelijk gemaakt. Even lijkt hij in opstand te komen tegen het onrecht, maar dan verzoent hij zich weer). Meijken is sinds haar huwelijk de deur niet uitgeweest en almaar dikker geworden. Als een plumpudding zit ze in huis, prooi voor de stokende Minnie; al haar verlangens en idealen zijn in vet gesmoord. Illusieloos leeft ze met haar man, zonder het huwelijk zelfs maar ooit te hebben geconsumeerd.

Langzaam komt de lezer achter haar wezenlijk tragiek; een verkrachting in haar jeugd heeft haar sociale leven verlamd. Resultaat van die verkrachting is een kind geweest, welks identiteit ik hier omwille van de spanning niet zal verraden. Meijken zelf weet haar geheim ook tot op de laatste pagina in te slikken, als de lezer al op het puntje van zijn stoel zit. Er zit op die manier, naast alle sociale en menselijke problematiek, aardig wat suspense in 'Ontaarde moeders'.

Hoewel ik in het begin van het boek vreesde dat Dorresteins jolige stijl, die soms ietwat aan die van Cissy van Marxvelt doet denken (vooral in directe redes als "Tante Meijken, echoot zijn dochter" , "Vast wel," gokt Meijken, "Zwier" , bauwt Minnie haar na), de overhand zou krijgen wordt het verhaal toch gaandeweg ernstiger en onontkoombaarder.

Dorresteins gevoel voor intermenselijke misverstanden en tekorten lijkt bij iedere nieuwe roman scherper en intrigerender te worden. Zodoende is 'Ontaarde moeders' een heel bijzondere roman geworden, spiritueel maar ook diepgravend. Zeker, heel wat feministische stokpaardjes passeren de revue, maar de schrijfster lijkt veel te kritisch en te genuanceerd om er zomaar op te springen. Ze is nu eenmaal geen amazone maar een schrijfster die mannen, ongeemancipeerde vrouwen maar ook feministes een onthullende spiegel voorhoudt.

Deel dit artikel