Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Poolse regisseur hoopt met Kafka-voorstelling op ‘heimwee naar de waarheid’

Cultuur

Sandra Kooke

Beeld uit 'Proces’ van Krystian Lupa. © Magda Hueckel
Holland Festival

De conservatieve Poolse regering zette een stroman in als directeur van het meest vooruitstrevende Poolse theaterhuis. Regisseur Krystian Lupa beantwoordde deze kafkaëske situatie met een enscenering van Kafka’s boek ‘Het Proces’.

 Daar staan ze op een rijtje, de aangeklaagden. Ze zijn verdwaald geraakt in de duistere gangen van een juridisch steekspel, machteloos tegenover een ongrijpbaar rechtssysteem. Hun monden zijn dichtgeplakt met zwarte tape. Wie ‘Het Proces’ van Franz Kafka kent, zal de scène begrijpen. Wie de recente Poolse politiek kent, snapt de scène ook. 

Lees verder na de advertentie

Op 1 september 2016 verschenen in Teatr Polski in Wroclaw de acteurs met dichtgeplakte monden op de bühne. In hun handen een papier met een boodschap aan het publiek: “Onze stem is ons afgenomen. U kunt spreken.”

Mainstreamkoers

Kort daarvoor was hun geliefde theaterdirecteur Krzysztof Mieszkowski ontslagen door de nieuwe conservatieve regering. De minister van cultuur wees de voormalige soapacteur Cesare Morawski aan als zijn opvolger. Het meest vooruitstrevende theater van Polen kon avant-gardetoneel wel vergeten. Er zou voortaan een mainstream-koers worden gevolgd met voorstellingen voor een breed publiek.

Het publiek had de acteurs gehoord. Terwijl Morawski tegenstribbelende acteurs ontsloeg en cameramensen van de pers de zaal uitjoeg, nam het publiek het protest tegen de overname van het theater over. Nog dezelfde maand kwamen toeschouwers na de voorstelling ‘De dood en het meisje’ van Elfriede Jelinek het toneel op om zich letterlijk aan de kant van de acteurs te scharen.

Nu bleek dit stuk hyperactueel en veelzeggend. Want theatermakers stonden machteloos tegenover de nieuwe politieke machthebbers.

Krystian Lupa (75), de éminence grise van het Poolse theater, repeteerde op dat moment in hetzelfde theater aan de voorstelling ‘Proces’. Voor het eerst in zijn lange carrière waagde hij zich aan Kafka, de schrijver die hij altijd te pessimistisch had gevonden. En nu bleek dit stuk opeens hyperactueel en veelzeggend. Want nu stonden theatermakers machteloos tegenover de nieuwe politieke machthebbers.

Maar Lupa wilde zijn stuk niet in première laten gaan onder de nieuwe directeur, vertelde hij afgelopen weekend. “Dan zou het lijken of ik deze benoeming accepteerde en zelfs goedkeurde. Soms moet je radicaal handelen om je punt te maken.”

Zwarte tape

Hij brak de repetities af en vertrok met zijn acteurs naar het Nowy Teatr in Warschau. In 2017 ging Proces daar in première, als aanklacht tegen het conservatieve regime. Inclusief zwarte tape op de monden van de aangeklaagden.

Het stuk reist sindsdien de Europese festivals af en komt nu naar het Holland Festival in Amsterdam. Afgelopen weekend was het te zien tijdens de Wiener Festwochen in Wenen. Daar hield een behoorlijk deel van het publiek het niet de hele vijf uur vol. Proces is een veeleisend stuk, voor de acteurs, maar ook voor het publiek.

Op de dag na de voorstelling geeft Lupa – grijs haar, zwarte kleding, zwarte bril – eerlijk toe zelf ook niet tevreden te zijn geweest. Vooral niet over het middenstuk dat grotendeels uit improvisaties van de acteurs bestaat. “Ik kon merken dat ze het een tijd niet gespeeld hadden. Dan raak je eruit, dat is normaal. Ze krijgen binnenkort een lange brief van mij met opmerkingen.”

Toch is Proces een fascinerende voorstelling. Met een schitterend decor, waarin een doorzichtige wand en videobeelden voor extra lagen zorgen. Daarmee bouwde Lupa troosteloze, armoedige ruimtes met oude meubelen. Daarin spelen de verschillende fases van het proces zich af. Hij heeft ook de beschikking over bijzondere acteurs, die zich extreem goed inleven en de gruwelijkste emoties weten over te brengen. Lupa maakte de voorstelling, zoals bij hem gebruikelijk, samen met zijn acteurs tijdens een lang repetitieproces. Dat heeft zich hier uitbetaald.

Gesloten systeem

In Het proces wordt Josef K. op een dag gearresteerd door twee onbekende mannen. Ze nemen brutaal bezit van het sombere huis van zijn hospita. Later gaat Josef naar een zitting van de rechter-commissaris, die plaatsvindt in een aftands pand. Hij bezoekt de slecht gehuisveste griffie (waar hij de monddood gemaakte aangeklaagden ziet) en het troosteloze hol van een advocaat, die doodziek in bed ligt. Hij hoort een vreemde preek in een kerk en stevent dan onontkoombaar af op de doodstraf.

Welkom in de absurdistische wereld van Kafka. Die moest zelf hard lachen als hij zijn manuscript voorlas aan vrienden, maar bij Lupa valt niet te lachen. Hij schotelt de kijker een gesloten systeem voor, dat zelfs als Josef K. op film buiten rondloopt nog claustrofobisch oogt. Je kunt niet ontsnappen aan deze aanklacht. Bij Lupa gaat Josef K. uiteindelijk volledig kapot aan het systeem: hij eindigt uitgekleed, met afhangende schouders en wezenloze blik, ontdaan van menselijke waardigheid. ‘Als een hond’, zoals de slotwoorden in Kafka’s ‘Het Proces’ luiden.

In deze voorstelling valt ook opeens op hoeveel seks er in Kafka’s tekst voorkomt. Lupa brengt het expliciet in beeld: de verdrongen verlangens van Josef K., de vrouwen die zich lijken aan te bieden, de seks die zich voor zijn ogen afspeelt.

Seksuele obsessie

Voor Lupa is die seksuele obsessie een verklaring voor het feit dat Josef K. nooit vraagt waaraan hij eigenlijk schuldig is. “Zeker in Kafka’s tijd ­– hij schreef het in 1914 – kreeg je in je jeugd een schuldgevoel aangepraat over je geheime seksuele fantasieën. Ook Josef K. voelt zich schuldig. Vaak proberen mensen, als ze uit huis gaan en een bestaan los van hun ouders opbouwen, zich te bevrijden van dat schuldgevoel. Maar het laat zich niet verdringen. Bij Kafka is het er waarschijnlijk de oorzaak van dat hij zich er niet toe kon zetten te trouwen met zijn verloofde Felice Bauer, waarna hij Het Proces schreef.

“Voor een autoritair regime is seksualiteit een belangrijk wapen bij onderdrukking,” zegt de regisseur, die elf jaar geleden openlijk uitkwam voor zijn homoseksualiteit. “Zo’n regime probeert achter de seksuele geheimen van zijn burgers te komen en legt die vast in dossiers. Zo zorgen de machthebbers dat burgers altijd in angst leven, altijd bang zijn aangeklaagd te worden. Want seksualiteit is voor iedereen vermengd met schaamte. Het is een vorm van terreur die het privéleven binnendringt. Het is in dit verband interessant dat de huidige machthebbers hebben geprobeerd het misbruikschandaal in de Poolse katholieke kerk toe te dekken.”

Felice Bauer deed Franz Kafka een proces aan, omdat hij niet wilde trouwen. Lupa greep dat biografische gegeven aan om middenin de voorstelling een nieuw stuk te plaatsen, waarin die kwestie wordt vermengd met toespelingen op het huidige Polen. Het gaat om het improvisatiedeel dat in Wenen niet zo goed verliep. Wat wel overkwam, zijn de speldeprikken tegen de rechtse Poolse regering: over kleine mensen met een minderwaardigheidscomplex die aan de macht komen, over kanker die zijn weg vindt door een menselijk lichaam, maar ook bij een land alle organen aantast.

Ik wil me niet op gelijke hoogte met Kafka plaatsen. Maar wat mij, ons, nu overkomt in Polen, is zeker kafkaësk te noemen

Franz K. en Josef K., ze lopen in het stuk door elkaar heen. Kun je ook zeggen dat de K. voor Krystian (Lupa) staat? De regisseur kijkt bescheiden. “Ik wil me met mijn bewerking zeker niet op gelijke hoogte met Kafka plaatsen. Maar wat mij, ons, nu overkomt in Polen, is zeker kafkaësk te noemen. Toen ik me met deze productie terugtrok, kreeg ik een boete van 600.000 zloty, zo’n 150.000 euro, voor de kosten die al gemaakt zouden zijn. Dat waren fictieve kosten, want het decor was er nog niet. Het was gewoon een methode om me het werken onmogelijk te maken. Het omgekeerde is gebeurd: Teatr Polski is nu een artistieke ruïne.”

Lupa vocht dus terug met kunst. De voorstelling werd ook in Polen met gemengde gevoelens ontvangen – te veeleisend, te lang, te vervuild door hedendaagse politiek, maar ook bewonderenswaardig en fascinerend – maar toch vindt Lupa dat het stuk een belangrijke rol in het politieke debat in Polen heeft vervuld.

Waarheid

“Er heerst in Polen inflatie van debat en argumenten. Het is van belang dat de kunst nu invloed krijgt op de zielen van de mensen en heimwee naar de waarheid oproept. De waarheid is weg in het huidige Polen, laat kunst dan een alternatieve bron van waarheid zijn. Ik merk dat het werkt, niet alleen uit de reacties van het publiek in Polen, maar ook uit bijvoorbeeld Frankrijk. Daar heerst een ander soort gevaar.

“Ik denk dat we op de goede weg zijn. Mijn hoop is dat we uiteindelijk het stuk kunnen spelen in Wroclaw, in Teatr Polski, wat toch nog voelt als onze thuisbasis.”

Proces speelt 21, 22 en 23 juni in het Muziekgebouw in Amsterdam. Info: www.hollandfestival.nl.

Lees ook:

‘Polen schuift richting wetteloosheid’

Regering manipuleert benoeming van rechters, verbiedt een toneelstuk en muilkorft de media

Deel dit artikel

Nu bleek dit stuk hyperactueel en veelzeggend. Want theatermakers stonden machteloos tegenover de nieuwe politieke machthebbers.

Ik wil me niet op gelijke hoogte met Kafka plaatsen. Maar wat mij, ons, nu overkomt in Polen, is zeker kafkaësk te noemen