Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Philip Glass wijdt het gerestaureerde orgel van de Oude Kerk in

Cultuur

Frederike Berntsen

Organist Jacob Lekkerkerker: ‘Ik zie geen nadelen, alleen dat het hier koud is.’ © Patrick Post
Reportage

Nieuwe muziek voor de Oude Kerk in Amsterdam: met het begin van een serie wordt de restauratie van het orgel luister bij gezet.

Een concertserie in de Oude Kerk in Amsterdam? Zo nieuw is dat niet. Jan Pieterszoon Sweelinck, de wereldberoemde componist en organist van de Oude Kerk rond 1600, vestigde hier een heel eigen muziektraditie. Dat stelt Jacob Lekkerkerker, een van de vaste organisten van de Oude Kerk en dus een verre opvolger van Sweelinck. 

Lees verder na de advertentie

“Hij speelde hier iedere dag”, vertelt Lekkerkerker. “Ik stel me altijd voor hoe dat gegaan moet zijn. Het strenge beeld dat wij van Sweelinck kennen – zijn hoofd sierde vroeger het briefje van 25 gulden – zie ik niet zo. De kerk was een open overdekt ‘marktplein’ met vier ingangen. Hier ontmoetten mensen elkaar hier, en op de achtergrond speelde maestro Sweelinck een deuntje. Als jij en ik een dealtje hadden te sluiten, deden we dat hier en gebruikten we de muziek als dekmantel voor ons gesprek. Sweelinck was een soort dj die hier zijn plaatjes draaide. Zijn muziek was voor iedereen, en iedereen ging zijn eigen gang.”

Lekkerkerker gaat behendig op gympies via de smalle stenen trap naar boven, naar ‘zijn’ instrument. Het Vater-Müllerorgel uit de achttiende eeuw is na zo’n vijftig jaar bakkeleien gerestaureerd en wordt komend weekend feestelijk ingewijd door componist en musicus Philip Glass.

Omdat deze kerk zo authentiek is gerestaureerd, werkt die vooral als ruimte voor kunst en contemplatie heel goed is.

Jacob Lekkerkerker, organist

Vanaf de met goudkleur beschilderde sierbalustrade is het uitzicht de kerk in grandioos. De ruimte is groot, maar ademt een intieme sfeer. In 2012 werd de restauratie van de Oude Kerk voltooid, en sindsdien is het dertiende-eeuwse godshuis het grootste deel van de week een museum. Alleen op zondag zijn er diensten.

Whiskyproeverij

“Een dergelijk monument zou je makkelijk kunnen inzetten voor een boekenmarkt of een whiskyproeverij”, zegt Lekkerkerker. “Maar omdat deze kerk zo authentiek is gerestaureerd, werkt die vooral als ruimte voor kunst en contemplatie heel goed. Het gebouw is ook kwetsbaar, er is geen infrastructuur, over de vloer kun je niet zomaar alles naar binnenrijden.”

“Kunnen wij daar ook even een kijkje nemen?”, klinkt het van onder de balustrade. Twee rugzaktoeristen kijken omhoog. “Helaas”, antwoordt Lekkerkerker, “dit plekje is niet voor bezoek... maar binnenkort klinkt het orgel weer in volle glorie.”

Componist Nicolás Jaar bleef in de kerk slapen. Doodeng, ik moet er niet aan denken. Onder de vloer hebben zo'n 20.000 lichamen begraven gelegen.

Jacob Lekkerkerker, organist

Het concert waarmee het orgel morgen officieel wordt ingewijd is ook het startschot van een muzikale serie, met de titel ‘Playing the Cathedral’. Daarin wordt structureel plaatsgemaakt voor nieuwe muziek in de Oude Kerk. “Tweemaal per jaar heeft een beeldend kunstenaar hier vrij baan, dat wil zeggen: de geschiedenis van de kerk, de architectuur en de omgeving zijn het uitgangspunt van het te creëren werk. We trekken die lijn muzikaal door met ‘Playing the Cathedral’. Componisten zal gevraagd worden om muziek te scheppen die geïnspireerd is op deze ruimte.” 

Slapen in de kerk

De eerste die vorig najaar in de Oude Kerk artist in residence was, was de Chileens-Amerikaanse componist en producer Nicolás Jaar. Hij componeerde het stuk ‘Voula’. “Nicolás heeft in oktober twee weken in de kerk doorgebracht, hij bleef zelfs slapen. Doodeng, ik moet er niet aan denken. Onder de vloer hebben zo’n 20.000 lichamen begraven gelegen.”

Lekkerkerker is een van de initiatiefnemers van de muziekserie. Hij is sinds 2007 aan de kerk op de Wallen verbonden, kent het ijzeren orgelrepertoire en heeft lang kerkmuziek gespeeld. Maar hij concentreert zich het liefst op alles wat nieuw is en op zijn eigen composities en improvisaties. Lekkerkerker denkt na over wat er mogelijk is wanneer je zo’n ruimte tot je beschikking hebt.

Geroezemoes door een groepje Fransen, iemand met een fototoestel, een slenterend stel. “Vaak reist de klank in een kathedrale omgeving en kaatst die terug”, zegt Lekkerkerker. “Maar hier niet. Als je de plattegrond van deze kerk bekijkt, zie je bijna een vierkant, terwijl een kerk meestal lengte heeft. We hebben enorm veel ruitoppervlak: veel glas en weinig pleisterwerk, dus minder kaatsgeluid. Het houten plafond helpt ook. En kijk, de voegen in de vloer zijn zandachtig, geen dichtgetrokken naden, het geluid ketst hier niet, maar wordt gebroken. De akoestiek is uniek.”

Jacob Lekkerkerker voor het Vater-Müllerorgel in de Amsterdamse Oude Kerk. © Patrick Post

Het zachtste geluidje

En het orgel? Lekkerkerker is enthousiast. “Christian Vater en Johann Caspar Müller, die aan het orgel hebben gewerkt, zijn niet de grootste bouwers die bestaan hebben, maar het instrument is fantastisch. Ook toen is er goed nagedacht over de ruimte waarin het zou gaan klinken. De beroemde orgelbouwer Cavaillé-Coll zei eens: ‘Het belangrijkste register van een orgel is de akoestiek.’ En dat is waar. Een orgel is zo gebouwd dat het zachtste geluidje tot in de verste hoeken te horen is en dat alle geluiden bij elkaar de ramen er niet uit blazen. Dat is het concept van een goed instrument, het is een geluidsinstallatie voor een specifieke omgeving.”

Muziek gemaakt voor een bepaalde ruimte: het is een noodzakelijke kunstvorm, zegt Lekkerkerker. “Hoe vaak ben je niet naar een concert geweest en weet je nog wel wie er speelde. Maar waar het nu precies was? Och... Dat zijn inwisselbare evenementen waarbij de locatie er niet toe doet. Wat ik wil, is dat de bezoeker zich herinnert: ‘Ik was in de Oude Kerk, en daar heb ik dat en dat meegemaakt.’ Dan is de kerk op zichzelf onderdeel geweest van de beleving.

Er tijd voor nemen

“De directeur en curator van de Oude Kerk, Jacqueline Grandjean, heeft het over slow curating: op een ingewikkelde plek als deze ontstaan bijzondere dingen alleen als je er de tijd voor neemt. Vandaar dat in de nieuwe serie maar tweemaal per jaar een muziekstuk wordt gemaakt. En dat stuk kan een maand duren, of elke dag opnieuw klinken, binnen een half uur – alles kan. Het orgel zal een belangrijke plaats innemen, de ervaring leert dat kunstenaars altijd erg onder de indruk zijn van het instrument.”

En niet alleen van het orgel, ook van de kerk, ook dat weet Lekkerkerker uit eigen ervaring. “Op een gegeven moment studeerde ik hier ’s morgens orgel en viel het zonlicht zo prachtig door de ramen naar binnen, dat ik dacht: Waarom ben ik hier alleen? Dit moeten meer mensen zien. Toen hebben we de ‘Silence’-concerten opgezet, elke eerste vrijdagochtend van de maand van acht tot negen uur. De vrijheid van de luisteraar vind ik ook een boeiend gegeven. Als ik iets wil, word ik altijd in een hokje geduwd. Als ik naar het Concertgebouw ga, zit ik op een stoel, een heel dure stoel, en dan heb ik misschien net de pech dat er een lang persoon voor me zit met daarnaast iemand die aan het fluisteren is. Hier heb je je lot in eigen hand: je kunt stilstaan, lopen, zitten, een dansje maken in de hoek. Ik zie geen nadelen, alleen dat het koud is.”

Philip Glass

Morgen, 11 mei,  wijdt Philip Glass het Vater-Müllerorgel van de Oude Kerk in tijdens een benefietdiner. Ook gaat de compositie ‘Voula’ van Nicolás Jaar in première en toont het collectief Children of the Light een voor de gelegenheid gemaakt lichtkunstwerk, ‘Between Light’. Voor het diner kan een plaats aan een tafel gekocht worden. De opbrengst gaat naar een fonds voor musici, componisten en geluidskunstenaars. Zij zullen nieuw werk creëren in de serie ‘Playing the Cathedral’. Op 12 mei zijn er doorlopend concerten op het grote orgel en treden Philip Glass, Leo van Doeselaar, Nicolás Jaar en James McVinnie aan.

Lees ook: 

Avontuurlijke orgelimprovisaties 

Organist Jacob Lekkerkerker begeleidt op zondag de kerkdiensten in de Oude Kerk van Amsterdam. Daarnaast profileert hij zich als improviserend musicus op zijn instrument op een volstrekt andere wijze.

Deel dit artikel

Omdat deze kerk zo authentiek is gerestaureerd, werkt die vooral als ruimte voor kunst en contemplatie heel goed is.

Jacob Lekkerkerker, organist

Componist Nicolás Jaar bleef in de kerk slapen. Doodeng, ik moet er niet aan denken. Onder de vloer hebben zo'n 20.000 lichamen begraven gelegen.

Jacob Lekkerkerker, organist