Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Pecunia in plaats van pillen

Cultuur

Paul van der Steen

© Novum RegioFoto
Recensie

Sociologen reconstrueren de teloorgang van Organon, het ‘mirakel van Oss’ waar de anticonceptiepil werd geproduceerd.

Jack Burgers & Johan Heilbron
De zaak Organon. Geneesmiddelen in de greep van bedrijvenpoker
Prometheus; 272 blz.
€ 19,99

Lees verder na de advertentie

Toen de opa van uw recensent van dienst in de eerste helft van de jaren dertig van de vorige eeuw trouwde, zat hij zonder werk. Het verhaal wil dat mijn oma van Oss naar Den Bosch fietste, daar een Mariabeeld kocht en met die aanschaf onder de arm weer 20 kilometer terugreed. Thuis begon ze een noveen te bidden. Op de negende dag geschiedde inderdaad een wonder. Mensen van de nog jonge farmaceutische fabriek Organon kwamen vragen of mijn opa voor het bedrijf als arbeider wilde komen werken. Hij zou er tot aan zijn pensionering, zo’n 35 jaar later, blijven.

‘D’n Organon’ behoorde tot het weinige waar Oss trots op was. Hoe ongemakkelijk de verhouding tot sommige producten soms ook was. Mijn opa werkte mee aan de pil, terwijl hij zoals de meeste vaders van zijn tijd waakte over de zedelijkheid van zijn vier dochters. De nieuwe vorm van anticonceptie werd overigens niet ingepakt door de fabrieksmeisjes van Organon. Het zou ze nog op verkeerde ideeën kunnen brengen. Nonnen in het naburige Megen klaarden dat klusje.

Onlosmakelijk verbonden 

Ook in mijn jonge jaren was Organon onlosmakelijk verbonden met de stad. Grote witte letters op een felblauwe fabriekswand vlakbij het station. Het drama dat zich in het eerste decennium van deze eeuw zou voltrekken was simpelweg ondenkbaar.

Onder de vleugels van het grote Sche­ring-Plough zou de onderneming alsnog een mooie toekomst tegemoetgaan.

In 2007 veranderde in een paar dagen heel veel. ‘De zaak Organon. Geneesmiddelen in de greep van bedrijvenpoker’ gaat erover. Het boek is geschreven door onder anderen Jack Burgers en Johan Heilbron, beiden hoogleraar sociologie in Rotterdam. Twee weken voor een aangekondigde beursgang van Organon verkocht moederbedrijf AkzoNobel de onderneming voor 11 miljard euro aan de Amerikaanse farmaceut Schering-Plough. Een keuze voor het grote geld, zeiden critici. Beleggers jubelden ondertussen over de stijgende koersen van AkzoNobel. Hans Wijers werd ervoor beloond met de verkiezing tot topman van het jaar. Waar diversificatie ooit het toverwoord was geweest, gold dat nu voor dediversificatie. AkzoNobel zou zich nog verder gaan toeleggen op verf en chemie. Volgens Wijers bood Organon de multinational te weinig synergievoordelen, was het bedrijf te klein en was het groeipotentieel twijfelachtig. Onder de vleugels van het grote Schering-Plough zou de onderneming alsnog een mooie toekomst tegemoetgaan.

Opmerkelijke ontstaansgeschiedenis 

Organon had in elk geval een opmerkelijke ontstaansgeschiedenis. Er werd wel gesproken van het mirakel van Oss. In het Brabantse stadje, dat dankzij de margarinefabrieken van Jurgens en Van den Bergh ook mee aan de bakermat van Unilever stond, ontplooiden ook vleesfabrieken hun activiteiten. Uit een ervan, Zwanenberg, ontstond Organon. Met slachtafval konden medicijnen worden gemaakt. Uit de alvleesklier van dieren viel bijvoorbeeld insuline te winnen. Saal van Zwanenberg uit de slachtershoek en de Amsterdamse hoogleraar farmacie Ernst Laqueur bouwden eendrachtig aan hun bedrijf. Dat presteerde driekwart eeuw wonderwel, ondanks de merkwaardige vestigingsplaats zonder kennisinstelling in de onmiddellijke nabijheid.

De beloofde mooie toekomst bij Schering-Plough na de verkoop van Organon in 2007 bleek een heel korte. In 2009 kocht het nog grotere Merck (in Europa bekend als MSD) Schering-Plough voor 41 miljard dollar. Een jaar later deed die nieuwe eigenaar afstand van alle onderzoeksfaciliteiten van Organon.

Oss was in het verleden al slachtoffer van onder meer het vertrek van Jurgens en Van den Bergh, de sluiting van een grote Philips-vestiging en de decimering van de werkgelegenheid bij de vleesfabrieken waar Organon uit voortkwam. Nu had de stad plots een groot probleem. Van de bijna 4500 banen in de farmaceutische industrie verdween iets minder dan de helft. In de jaren daarna kwamen er weer 500 jobs bij, mede dankzij een grotendeels door de plaatselijke en provinciale overheid aangemoedigd bedrijvencluster, genaamd Pivot Park. Een deel van de restanten van wat ooit Organon was, verkocht Merck/MSD in 2013 weer door aan het Zuid-Afrikaanse Aspen.

Spannender proza

Je had ‘De Zaak Organon’ de schrijvershand van een auteur van het type Jeroen Smit (‘Het drama Ahold’, ‘De prooi’) gegund. Die had ongetwijfeld spannender proza gemaakt van alle ontwikkelingen in en rond het bedrijf, een economische thriller als deze waardig. Nu hebben diverse auteurs zich onder leiding van Burgers en Heilbron met een iets stijvere aanpak en stijl zich over verschillende aspecten van de zaak gebogen. Het wetenschappelijk publieksboek, te lezen zonder al te veel voorkennis, was hun streven. Dat is wel aardig gelukt.

Economen staren zich ondertussen volgens Burgers en Heilbron blind op het gelijk van de markt

Elk diepgaander onderzoek naar gebeurtenissen als de verkoop en teloorgang van Organon valt toe te juichen. Terecht uitten de samenstellers van ‘De zaak Organon’ kritiek op de hoeveelheid terrein die door ‘gemankeerde kennisvorming en falende informatievoorziening’ braak blijft liggen. Journalisten zijn meestentijds gericht op incidenten, minder op de samenhangende analyse. Het ontbreekt de pers bovendien vaak aan financiële middelen, en soms aan de wil, om langdurig en diepgaand onderzoek te doen. Economen staren zich ondertussen volgens Burgers en Heilbron blind op het gelijk van de markt, bestuderen liever modellen dan de werkelijkheid en zoeken veel te weinig de samenwerking met geleerden uit andere sociaalwetenschappelijke disciplines.

Maakt veel goed

‘De zaak Organon’ maakt veel goed. Het boek hekelt een wereld waarin kortetermijnhijgerigheid het heeft gewonnen van de lange adem. Research & Development heeft afgedaan. Grote concerns spreken liever van Search & Development. Goede ideeën zelf ontwikkelen is passé. Die kun je wel ergens kopen. Bij verkoop van complete bedrijven gaat het al lang niet meer om de producten (in dit geval: medicijnen), maar om beurswaarde. Ook vooraf tellen verre horizonten niet. Het onderdeel dat in de etalage gaat, moet vooral kleur op de wangen kopen. Dressing up the bride wordt dat lokken van belangstellende partijen genoemd. Het Rijk stond erbij en keek ernaar. Waar de gemeente Oss haar best deed om te redden wat er te redden viel, moest er eerst actie worden gevoerd voordat premier Balkenende een telefoontje pleegde met de bazen van Merck.

De recente dreigende overnames van Unilever en AkzoNobel hebben de beleidsmakers in Den Haag, zo lijkt het, alsnog een beetje wakker geschud. Maar duidelijk is ook dat niet langer alleen de lager geschoolden als bij toverslag hun baan en bestaanszekerheid kunnen verliezen. Hoogwaardigere werkgelegenheid is net zo goed overgeleverd aan de nukken van de markt. Daar helpt geen noveen meer tegen.

Oordeel: welkome analyse, had betere schrijvershand verdiend

Lees hier alle andere boekrecensies van Trouw. 

Deel dit artikel

Onder de vleugels van het grote Sche­ring-Plough zou de onderneming alsnog een mooie toekomst tegemoetgaan.

Economen staren zich ondertussen volgens Burgers en Heilbron blind op het gelijk van de markt

Oordeel: welkome analyse, had betere schrijvershand verdiend