Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Op zoek, en hoe, naar Plato's ongeschreven leer

cultuur

HANS DIJKHUIS

Review

Geerten Meijsing: De ongeschreven leer. Een cijferroman in 499 bladzijden, 144.000 woorden en 449 voetnoten. Arbeiderspers, Amsterdam; geb. ¿ 49,90.

Waar gaat het om in Meijsings boek? Al in de Oudheid rezen vermoedens dat Plato, van wie zo'n groot oeuvre is bewaard gebleven, toch niet al zijn denkbeelden op schrift had gesteld. Zijn leerling Aristoteles maakt, overigens maar één keer, gewag van een 'ongeschreven leer', agrapha dogma in het Grieks.

Dat er zo'n leer bestond, kon ook worden opgemaakt uit passages van brieven die aan Plato werden toegeschreven. In een ervan staat dat hij de zaken die hij echt ernstig neemt nooit op schrift heeft gesteld, omdat ze niet onder woorden kunnen worden gebracht. In de vorige eeuw werden Plato's brieven als vervalsingen beschouwd, maar in deze eeuw kwamen veel geleerden op die mening terug. Juist de brieven die voedsel gaven aan de theorie van de ongeschreven leer, werden door hen als authentiek beschouwd. Zo ontstond er een debat tussen de aanhangers van de theorie, de agraphadogmatisten, en hun tegenstanders, die staande hielden dat Plato's dialogen alles bevatten wat hij als filosoof had te melden.

Geerten Meijsing heeft dit academische debat tot uitgangspunt gemaakt van een gedurfde en vernuftige roman, een uitzonderlijke combinatie van feit en fictie, eruditie en verbeeldingskracht, ernst en humor. De vergelijking met Umberto Eco's 'De naam van de roos' ligt voor de hand. Daarin was sprake van een verloren gewaand geschrift van Aristoteles. Meijsings boek is minder een detective dan Eco's Sherlock-Holmes-pastiche, en is in die zin ook minder spannend, al heerst er genoeg geheimzinnigheid en vallen er ook de nodige doden. Maar in literair opzicht heeft het veel meer te bieden en stelt het ook hogere eisen aan de lezer. Daarom zal het wel niet zo'n bestseller worden als zijn voorganger.

De schrijver typeert 'De ongeschreven leer' in zijn voorwoord als een 'filosofische farce'. Zo kan het inderdaad worden gelezen. Meijsing is een meester in de mystificatie. Hij goochelt met brieven en manuscripten; romanfiguren gaan om met geleerden die werkelijk hebben bestaan of nog steeds in leven zijn. Tot mijn blijde verrassing verlaat bijvoorbeeld de roemruchte Utrechtse Plato-specialist Cornelia de Vogel af en toe het domein van de voetnoten onderaan de pagina om op te duiken in het eigenlijke verhaal. Een gewaagde onderneming, zeker waar de suggestie wordt gewekt dat sommige Plato-kenners in duistere zaken waren verwikkeld. In het voorwoord haast Meijsing zich dan ook op te merken dat zijn 'hooggeleerde personages' in het echte leven van onbesproken gedrag zijn.

Toch gaat het niet alleen maar om een grap. Meijsing tracht wel degelijk tot klaarheid te komen in de kwestie van Plato's ongeschreven leer. Gaandeweg draagt hij, in de eigenlijke tekst maar vooral ook in de voetnoten, het materiaal aan dat voor enig inzicht in deze kwestie van belang is. Hij moet zich, zoals een van zijn romanpersonages, de monnik-filosoof Gordon, hebben gevoeld als “een ontdekkingsreiziger die in de jungle van Plato-commentaren doordringt”.

Gordon lijkt Meijsings wijsgerige alter ego te zijn. Ik ga er vanuit dat de theorie waarin Gordons filosofische zoektocht uitmondt, in het hoofdstuk 'Prolegomena', ook de theorie is die de schrijver zelf het meest aannemelijk acht. Hij laat, zoals elke fatsoenlijke wetenschapsbeoefenaar, in voetnoten blijken welke studies hem op het spoor hebben gezet.

Om deze theorie op haar merites te kunnen beoordelen moet men zelf al goed de weg weten in de jungle van Plato-commentaren. Zij lijkt mij in ieder geval serieus te moeten worden genomen, en verdient te worden besproken in een filosofisch vakblad. Er is geen reden haar te negeren omdat zij 'slechts' deel uitmaakt van een literair werk (om die reden zouden dan ook Plato's dialogen door de academische wereld terzijde moeten worden geschoven). Meijsings boek wil nu juist niet alleen maar roman zijn.

'De ongeschreven leer' is ongetwijfeld een geleerd werk, maar leken in de platologie zouden zich daardoor niet moeten laten afschrikken. Ik kan me voorstellen dat de echt theoretische passages, al wordt ook daar academisch jargon vermeden, niet voor iedereen even belangwekkend zijn, maar daar staan veel fraaie passages in het eigenlijke gedeelte tegenover.

Het boek is veel méér dan een aangeklede filosofische verhandeling, ook al doen de romanfiguren vaak weinig meer dan in gesprek of gedachte de standpunten van de geleerden vertolken. Maar daarnaast leiden ze hun eigen levens, en die worden met vaart beschreven.

Van de vele personages die de roman bevolken, spelen twee een hoofdrol, Kanger en Zelda (het leven van Gordon, in zekere zin de echte hoofdrolspeler, wordt alleen in retrospectief beschreven, want in de tijd dat het verhaal zich afspeelt, is hij allang overleden). Ze vertegenwoordigen twee afzonderlijke verhaallijnen die tenslotte samenkomen, maar ook daarvoor al raakpunten blijken te hebben. Allebei ondernemen ze een zoektocht naar verdwenen personen en verloren manuscripten, die op een of andere wijze iets te maken hebben met het vraagstuk van Plato's ongeschreven leer.

Kanger is een wat excentrieke muziekliefhebber, die echter nog meer dan in de muziek zelf belang stelt in de stiltes en pauzes, die hij verzamelt op zijn bandrecorder, als een Hollandse doctor Murke. Hij is een jeugdvriend van Gordon oomzegger Erwin Garden, en maakt deel uit van de firma Joyce & Co, de naam waaronder Meijsing - ook vroeger al dol op mystificatie - zijn eerst boeken publiceerde, de Erwintrilogie.

Zo blijkt 'De ongeschreven leer' aan te sluiten bij eerder werk dat ik (nog) niet heb gelezen. Maar dat lijkt me ook niet nodig om dit nieuwe boek te kunnen begrijpen en waarderen. Erwin speelt er alleen postuum een rol in, en een veel kleinere dan zijn oom Gordon.

Kanger is als secretaris in dienst van de filosoof Hovenier, uiteraard Plato-specialist, die plotseling blijkt te zijn verdwenen. In zijn poging te achterhalen wat er met zijn werkgever gebeurd is, komt Kanger komt op het spoor van een wereldwijd vertakte sekte die zich, geïnspireerd door Plato, de 'Vrienden van de Vorm' noemt. Zij doet zich voor als een ideële instelling die de gedachte van zelfmoord als een waardige en verkieslijke dood te bevorderen, maar blijkt in feite uit te zijn op geld en macht. In zijn speurtocht komt Kanger terecht in Tübingen, het centrum van het moderne Plato-onderzoek, en broedplaats van de theorie van de ongeschreven leer. Daar komt hij ook op het spoor van Gordon, die hier in de jaren '50 heeft gewerkt.

Verwikkelingen genoeg, kortom, en daar weeft zich dan nog het verhaal van de jonge Zelda tussen. Zij, telg uit een adellijk Zeeuws geslacht, begint aan haar eigen zoektocht, die haar eveneens naar Zuid-Duitsland voert. Daar woont haar oudoom Gottlob, die een manuscript heeft ontvreemd van zijn zwager, Zelda's grootvader.

Beiden zijn - hoe kan het anders - liefhebbers van Plato, maar interpreteren hem op heel verschillende wijze. Zelda's zoektocht heeft, anders dan die van Kanger, een spirituele dimensie; haar verhaal krijgt het karakter van een Bildungsroman, met grootvader en Gottlob als haar leraren. Aan het slot van het boek krijgt zij een fraai beschreven mystieke ervaring, 'een flits van nieuw inzicht, een vermoeden van het bestaan van onzegbare dingen', een inzicht waarvan Plato in de zevende brief schrijft dat het plotseling in zijn ziel ontstaat, als licht dat door een vonkje wordt ontstoken.

Dat zou betekenen dat er inderdaad zoiets als een 'ongeschreven leer' bestaat, maar dan in een andere betekenis dan de academicus Gordon eraan geeft. Kan iets dat onzegbaar is, trouwens nog wel een 'leer' worden genoemd?

Het einde van het boek is zo open als maar mogelijk is: het laatste deel, dat dezelfde titel draagt als het hele boek, bestaat uit niet meer dan een blanco bladzijde. Of we moeten veeleer spreken van een 'open begin', want in deze roman worden de delen, evenals de pagina's van achter naar voren geteld - met de ongeschreven leer is tenslotte alles begonnen.

De indruk zou kunnen zijn ontstaan dat het in Meijsings boek vooral om een historische, en dan nog tamelijk academische kwestie gaat, maar dat is niet waar. De twintigste eeuw is volop in de roman aanwezig. Op één aspect daarvan wil ik nog even ingaan. Meijsing legt een verband tussen Plato's politieke ideeën en het gedachtengoed van het nationaal-socialisme. Beide komen tezamen in Zelda's Duitse oudoom Gottlob, voormalig schoolhoofd. Uit voetnoten blijkt dat Gottlob in menig opzicht de trekken vertoont van een zekere Mannfred Eidechse, en er is geen twijfel wie daarmee wordt bedoeld. Martin Heidegger is het enige historische personage dat van een andere naam is voorzien, en dan nog een heel malicieuze, want Eidechse betekent hagedis.

Eidechse speelt ook verder een kwalijke rol in het boek, waarbij opnieuw feit en fictie ingenieus worden verweven. In het nog steeds voortgaande debat over Heideggers nazi-verleden neemt Meijsing onomwonden stelling. Maar in voetnoot 303 laat hij ook de meer genuanceerde mening afdrukken van degeen door wie hij zijn manuscript kritisch heeft laten nalezen. Zo krijgt deze toch al veellagige roman er nog een laagje bij: ook het commentaar op de schrijver zelf blijft niet onvermeld.

Overigens zou Plato zelf, hoe totalitair zijn politieke opvattingen ook zijn, het nationaal-socialisme ongetwijfeld hebben verworpen. Zijn ideale staat kenmerkte zich allerminst door veroveringsdrang en moordzucht, veeleer door de behoefte zich af te schermen van en zich te wapenen tegen een door heb- en genotzucht verdorven buitenwereld. En in zijn laatste werk, 'De wetten', stelt hij de wet ondubbelzinnig boven de heerschappij van de alleenheerser, omdat hij weet hoezeer de mens van nature geneigd is zijn macht te misbruiken, als hij daartoe de kans krijgt.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie