Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ook Nietzsches zus was niet goed bij het hoofd

Cultuur

HANS DIJKHUIS

Review

Ben Macintyre: Vergeten vaderland - Op zoek naar het fascistische paradijs van Elisabeth Nietzsche. Vert. Kees van Ginneken. Balans, Amsterdam; 224 blz. + 16 fotopagina's, Fl. 34,50.

Hoe hecht en emotioneel de band tussen Friedrich en zijn twee jaar jongere zus in hun jeugd ook was, hun levenswegen zouden later steeds verder uiteen lopen. In 1870 introduceerde Nietzsche Elisabeth bij de familie Wagner, waar hij zelf kind aan huis was geworden. Hij was in die tijd nog een vurig bewonderaar van Wagners opera's, maar moest van diens fervente nationalisme en antisemitisme nooit iets hebben. Elisabeth, voor wie een rol als kinderoppas was weggelegd, was daar wel degelijk ontvankelijk voor. Dat bleek toen zij trouwde met de onderwijzer Bernhard Förster, die zich als overtuigd en actief antisemiet aangetrokken voelde tot de kring van Wagner. Hij beschouwde Elisabeth als een middel om zich daar binnen te dringen, wat hem overigens nooit echt lukte. De rode draad in Macintyres boek vormt de poging die Förster en Elisabeth in de jaren tachtig ondernamen om in de binnenlanden van Paraguay een 'raszuivere' Duitse kolonie te stichten. Ook hier handelden zij in de geest van Richard Wagner, die in een van zijn geschriften de mogelijkheid van een dergelijke kolonie in Zuid-Amerika had geopperd.

Met onverholen leedvermaak beschrijft Macintyre hoe Nieuw-Duitsland, of Nueva Germania, een fiasco werd. Door geldgebrek, hitte en nauwelijks te ontginnen grond wachtte de kleine groep die de twee verzameld hadden, een leven vol ontberingen. Niettemin maakten ze - in hun verwoede pogingen om geld te lenen en nieuwe kolonisten te werven - het thuisfront wijs dat ze het paradijs op aarde hadden gesticht

De moedeloos geworden Förster pleegde zelfmoord, Elisabeth keerde terug naar Duitsland om een nieuwe taak op zich te nemen: de verzorging van haar krankzinnig geworden broer. Zij was goeddeels verantwoordelijk voor de cultus die er na zijn dood in 1900 om hem ontstond. Met zijn literaire nalatenschap sprong zij om op een wijze waarvan hij ongetwijfeld gegruwd zou hebben. Dat zij officieel haar naam veranderde in Elisabeth Förster-Nietzsche had volgens Macintyre een symbolische betekenis: zo wilde zij ook de in feite onverenigbare ideeën van haar broer en van haar echtgenoot aaneensmeden.

Als oude dame was zij verrukt toen Mussolini en Hitler haar hun grote waardering voor Nietzsche lieten blijken. In de beginjaren van zijn heerschappij bezocht Hitler zeven maal het door haar opgerichte Nietzsche-archief, uit propagandistische overwegingen, want hij heeft waarschijnlijk geen letter van de filosoof gelezen. In 1935 stierf Elisabeth, bijna 90 jaar oud. Zij werd naast haar broer begraven, in aanwezigheid van Hitler. Mussolini stuurde een condoléancebrief.

De lezer van 'Vergeten vaderland' leert niet alleen veel over Elisabeth Nietzsche maar ook over Paraguay. Macintyre geeft hilarische beschrijvingen van de 19e-eeuwse dictator Lopez en diens maîtresse, en van zijn eigen speurtocht naar de restanten van de door Elisabeth gestichte kolonie in het oerwoud. Bij de paar bejaarde, armoedig levende kleinkinderen van de eerste kolonisten die hij er aantrof, leeft de herinnering aan haar nog voort. Veel levendiger is hun herinnering aan de Duitsers die na de oorlog naar Paraguay vluchtten. Sommigen zijn ervan overtuigd dat nazi-kamparts Joseph Mengele zich jarenlang in Nueva Germania heeft opgehouden.

Deel dit artikel