Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Onbegrijpelijk mooi: de wetenschap in beeld

Cultuur

Joep Engels

© Jos Jansen

Anderhalf jaar lang zwierf Jos Jansen tussen wetenschappers in het Amsterdamse Science Park. Op zoek naar wat hun fascinatie verbeeldt.

Het moest een ode aan de wetenschap worden. Een lofzang op al die onderzoekers die louter en alleen gedreven worden door hun nieuwsgierigheid. Die zoektocht inspireert Jos Jansen al zijn hele leven. "Deze mensen willen doordringen tot de kern. Zij denken niet aan praktische toepassingen en dat vind ik juist zo fascinerend. Het is het nut van nutteloze kennis. Neem de iPhone. Die danken we aan fundamentele doorbraken in de wetenschap van vijftig of zelfs honderd jaar geleden."

Lees verder na de advertentie

Toen de fotograaf de opdracht verwierf om de wetenschappers van het Amsterdamse Science Park in beeld te brengen, was zijn vraag dan ook: waar breken deze mensen zich het hoofd over? "Ik had in die laboratoria kunnen rondlopen en hen kunnen fotograferen. Maar zo'n fotoboek wilde ik niet maken. Ik wilde hun fascinatie in beeld brengen."

Toen hij een half jaar bezig was, besefte Jos Jansen: dit is het hoogtepunt van de Verlichting. En toen kwam Trump

Daarom verdiepte hij zich in die instituten, las hij over het onderzoek dat daar plaatsvond en ging hij met de wetenschappers zelf aan tafel zitten. "Is er iets dat jouw werk visualiseert, vroeg ik dan. Wat de essentie ervan weergeeft? Daar moesten ze zelf ook vaak over nadenken. Iemand zei: Ik werk aan het Higgs-boson. Dat is zo klein, dat is niet in beeld te brengen. Uiteindelijk kwamen we uit op een prachtige grafische foto."

Als een antropoloog

Anderhalf jaar lang zwierf Jansen tussen de fysici en de astronomen, de biotechnologen en de informatici. Als een antropoloog keek hij rond, zoals de Franse filosoof Bruno Latour dat een halve eeuw geleden had gedaan voor zijn 'Laboratory Life'. En sprak hij met ze. "Het zijn fantastische mensen. Heel enthousiast om iets over hun werk te vertellen. Dan voel je hun trots."

Toen hij een half jaar bezig was, besefte hij: dit is het hoogtepunt van de Verlichting. "En juist op dat moment kwam Trump aan de macht. De machtigste man ter wereld, die het klimaatprobleem ontkende. Nepnieuws! Juist op het moment dat ik een eerste versie van het essay in mijn boek had voltooid, het essay dat een ode aan de wetenschap moest worden, werd diezelfde wetenschap onderuitgeschoffeld. Natuurkundige Robbert Dijkgraaf verwoordt die discrepantie in het voorwoord scherp: 'Dit zijn misschien de mooiste tijden voor de wetenschap ooit, met de rijkdom aan ideeën en ontdekkingen, maar het zijn tegelijk ook de slechtste tijden'."

Dat was begin 2017. Vrienden stelden hem gerust: zo heet wordt de soep niet gegeten. "Het is alleen maar erger geworden."

Uit het boek van Jos Jansen

© Jos Jansen

Hoe ontwikkelt een bevrucht eitje zich tot een volwassen organisme? Hoe weet een stamcel dat hij een spier-, darm- of zenuwcel moet worden? En wanneer? Voor dergelijke vragen doen biologen een beroep op Caenorhabditis elegans, kortweg C. elegans. Deze rondworm (foto hierboven) is doorzichtig en eenvoudig: 959 cellen, waarvan 302 zenuwcellen. Maar C. elegans heeft dezelfde ontwikkelingsmechanismen als hogere dieren als de mens. Met moderne technieken zoals fluorescerende moleculen kan dit proces nauwkeurig worden gevolgd. 

Maar de registratie ervan blijft handwerk. Ook nu nog houdt de onderzoeker handmatig in het logboek (foto hieronder) de ontwikkelingen bij en noteert hij of zij de meetwaarden.

© Jos Jansen
© Jos Jansen

We hebben hem. Met deze woorden maakten natuurkundigen van de deeltjesversneller in Genève in 2012 bekend dat ze het Higgs-boson hadden waargenomen. Het deeltje dat andere deeltjes massa geeft en het zogeheten Standaard Model completeert. Maar hoe wisten ze wat ze moesten zoeken en dat ze het nu gevonden hadden? 

Dat is het geheim van de quantumtheorie die soms hints geeft van het onbekende. Dankzij die hints kregen fysici een idee van de eigenschappen van het Higgs-deeltje. Wat is de kans op een bepaalde eigenschap en hoe hangen die kansen samen? De graphic hierboven visualiseert de verbanden tussen al die kansen.

© Jos Jansen

Ze worden spookdeeltjes genoemd. Neutrino's hebben haast geen massa, bewegen zich met bijna de lichtsnelheid voort en doorboren met miljarden tegelijk de aarde zonder een spoor achter te laten. Bijna geen spoor: een heel enkele keer botst een neutrino ergens tegenaan. 

Als het aan de Amsterdamse fysici ligt, tegen een detector als op de foto hierboven. Het is de bedoeling dat deze jongen, samen met honderden soortgenoten, vlak boven de bodem van de Middellandse Zee komt te hangen. En dan gaat speuren naar neutrino's uit de ruimte. Ten gerieve van de fotograaf hebben de Amsterdammers de detector op een verhoging gezet.

© Jos Jansen

Het is lastig in formules te praten. Daarom heeft elke wiskundige of theoretisch fysicus een schoolbord op zijn werkkamer. Hier discussiëren ze, rijpen hun ideeën. Iemand kalkt een vergelijking op het bord. Veel wordt er niet gezegd. Ze kijken ernaar en peinzen totdat iemand het krijtje overneemt en iets toevoegt of verbetert. En mocht het discours vastlopen of de bordgrenzen te buiten gaan, dan is er altijd de borstel die ruimte schept. Sommigen vinden dat te stoffig. Zij geven de voorkeur aan een emmer water en een spons.

© Jos Jansen

Zelfrijdende auto's zijn uitgerust met camera's waarmee ze de omgeving verkennen. Deze camera moet ook kunnen zien hoe ver een object verwijderd is. Wat nadert of zich verwijdert. Ecologen onderzoeken of ze met deze technologie (LiDAR) de natuur in kaart kunnen brengen. Een 3D-beeld van een bos kunnen maken of de verspreiding van soorten (planten, vogels, insecten) vastleggen. Jos Jansen creëerde uit de data die de ecologen hadden verzameld een geheel eigen beeld van het Amsterdamse Bos.

Universe, facts in the post-truth era
Jos Jansen
The Eriskay Connection, 160 pagina's, € 40 

De foto's zijn vanaf 5 september te zien op het internationaal fotofestival BredaPhoto 2018.

Lees ook:

Op de bres voor de natuurkunde: 'Het zijn spannende tijden'

Natuurkundige experimenten worden steeds groter, maar ze lossen de raadsels van materie en kosmos niet op. Na de natuurkundige revoluties van de vorige eeuw, is het nu angstwekkend stil. Maar een groep fysici trekt ten strijde tegen dat beeld. 'Deze tijd is juist supercool.'

Deel dit artikel

Toen hij een half jaar bezig was, besefte Jos Jansen: dit is het hoogtepunt van de Verlichting. En toen kwam Trump