Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nigeria wil geroofde kunst terug

Cultuur

Eric Brassem

Gedenkbeeld van een koning. © Welt Museum Wien

Nigeriaanse cultuurhistorische schatten ter waarde van honderden miljoenen euro’s liggen nog altijd in westerse musea. In Leiden onderhandelt het Afrikaanse land over terugkeer van zijn stukken.

Tien Europese musea schuiven vandaag met Nigeriaanse autoriteiten aan tafel in het Museum Volkenkunde in Leiden. Op tafel liggen plannen om Nigeriaanse kunstwerken in Europees bezit uit te lenen aan een nog te bouwen museum in de Nigeriaanse stad Benin City. Gevoelige materie – zo gevoelig dat het Museum Volkenkunde er pas na afloop van de vergadering iets over wil zeggen.

Lees verder na de advertentie

Vorig jaar verklaarden de Europese musea dat ze in principe zouden meewerken aan het uitlenen van de geroofde kunst. “Ik geloof het pas als er een akkoord ligt”, zegt het Nigeriaanse delegatielid Folarin Shyllon.

Folarin Shyllon © Eric Brassem
Het Leidse Museum Volkenkunde bezit zestig 'Benin Bronzes’

De hoogleraar recht aan de universiteit van Abuja is al sinds 2010 betrokken bij de slepende onderhandelingen over de meer dan duizend beelden in Europees bezit, tezamen bekend als de ‘Benin Bronzes’ Het Leidse Museum Volkenkunde bezit er zestig; musea in Londen en Berlijn hebben er elk honderden: alles geroofd bij een Britse strafexpeditie in 1897 uit het paleis van de koning van het Beninrijk, in het huidige Nigeria.

Nigeria vraagt al decennia om teruggave. De tijdgeest zit nu mee. In Europa zitten musea vaak in hun maag met hun ‘koloniale kunst’. Soms is de herkomst dubieus, soms knaagt het besef dat de landen van herkomst essentiële onderdelen van hun cultuurgeschiedenis missen. Voor de Benin Bronzes gaan beide overwegingen op.

Internationaal recht

De Franse president Macron baarde vorig jaar opzien met een verklaring: Afrikaans erfgoed uit Franse musea moest te zien zijn in Afrika, dat was zijn ‘topprioriteit’. Frankrijk, Duitsland en België hebben dit jaar functionarissen belast met deze problematiek. En het Londense Victoria and Albert Museum heeft in april Ethiopië aangeboden om kunstschatten die in 1868 werden geroofd uit het paleis van koning Tewodros II, op permanente basis uit te lenen.

Beeld van een koningin-moeder uit de zestiende eeuw. © AFP

Dat wil Nigeria ook wel, al is dat volgens Shyllon ‘tweede keuze’. “We streven naar teruggave, maar dat is niet realistisch.” Vorig jaar hebben de Europese musea zich gecommitteerd aan roulerende uitleenexposities in Nigeria. Alle details, ook over financiering, liggen nu in Leiden ter tafel. Hoewel vaststaat dat de objecten destijds zijn geroofd, biedt het internationaal recht Nigeria weinig kans. Nigeria moet onderhandelen met een dozijn musea uit Groot-Brittannië, Duitsland, Oostenrijk, Zweden en Nederland, die nationale wetten hebben om collecties te behouden, niet om ze te terug te geven. Het Museum Volkenkunde werkt wel aan een richtlijn om te ‘ontzamelen’.

Topstukken

De Benin Bronzes zijn zowel cultureel als in geld uitgedrukt schatten: topstukken zijn miljoenen waard, en de totale waarde van alle Benin Bronzes zou kunnen oplopen richting een miljard – ook daarom ligt de kwestie zo gevoelig.

De zorgen van westerse musea over uitleen kan Shyllon ook wel begrijpen. “Ja, er is corruptie in ons land. En veiligheid is een probleem: enkele jaren geleden konden rovers in een Nigeriaans museum hun slag slaan nadat ze de bewakers hadden getrakteerd op een blikje cola met slaapmiddel. En het Nationaal Museum in Lagos beschikt nog niet over bewakingscamera’s. Dat onderstreept het belang van goede opleidingen, en westerse betrokkenheid om aan hoge normen te voldoen.” 

Nigeria houdt een plek vrij voor kunstschatten

Nigeria weet al waar het door het Westen geroofde museumstukken tentoon wil stellen, maar het geld ontbreekt nog.

Nu groeit er nog gras naast het paleis van de oba, de traditionele koning van het Edo-volk in het Nigeriaanse Benin City. Nigeria hoopt dat een hoogwaardig museum zal verrijzen op de plek waar de oba nu de koeien laat grazen die hij regelmatig bij wijze van eerbetoon cadeau krijgt.

Het museum moet stukken exposeren die behoren tot de ‘Benin Bronzes’: metalen beelden en reliëfs, maar ook ivoren voorwerpen in het bezit van Europese musea. Die willen ze wel uitlenen aan het nieuw te bouwen museum, zo is vorig jaar besloten op een vergadering in Cambridge. Eeuwenlang sierden de beelden het paleis van de koning van het Beninrijk, waarvan het grondgebied in het huidige Nigeria lag, totdat ze eind negentiende eeuw werden ­geroofd.

Koning oba Ewuare, nazaat van een dynastie die teruggaat tot de veertiende eeuw, heeft nu alleen nog een ceremoniële functie, in de deelstaat Edo. “Daar hebben de beelden hun grootste waarde, maar ook Nigerianen buiten de deelstaat zijn met dit erfgoed begaan”, zegt de ­Nigeriaanse onderhandelaar Folarin Shyllon. Hij vergadert vandaag in Leiden over het nieuwe museum en uitleen van stukken in Europees ­bezit. Tot de delegatie behoort ook een van de zonen van de koning, prins Gregory Akuenza.

De koning vroeg in 2007 al om ruimhartigheid en de terugkeer van enkele objecten

Folarin Shyllon, onderhandelaar voor Nigeria

De beelden waar het om gaat vormden een soort nationaal archief. Ze werden vervaardigd door een speciaal gilde bij het aantreden van een nieuwe koning. Daaraan kwam een eind in 1897. De toenmalige oba verzette zich tegen de ‘vrijhandel’ in zijn rijk die de Britten eisten. De Britten versloegen de koninklijke troepen, wrikten alle beelden los, brandden het paleis plat, en verbanden de koning. Drie- tot vierduizend stukken ‘oorlogsbuit’ belandden in collecties over de hele wereld.

Nigeria kocht er daarvan enkele tientallen terug, maar stuitte verder op onwil. “In 1977 organiseerde ­Nigeria een pan-Afrikaanse culturele manifestatie, met als embleem het ivoren masker van koningin Idia, dat het British Museum bezit”, vertelt Shyllon. “Eerst moest Nigeria 2 miljoen pond onderpand betalen. Daarna besloot het British Museum dat het masker toch te kwetsbaar was om te vervoeren.”

In 2007 vond in Wenen een grote expositie plaats van Benin Bronzes uit diverse Europese collecties. Shyllon: “Daar vroeg de oba om ruimhartigheid en de terugkeer van enkele objecten naar Nigeria.” De tentoonstelling reisde naar Berlijn, Parijs en Chicago, maar niet naar Nigeria.

Vandaar: een museum in Nigeria. De plek is bekend. Maar waar het geld vandaan moet komen, is vandaag een van de punten van debat in Leiden.

Lees ook:

Musea, geef die koloniale kunst terug

Kunstschatten in westerse musea zijn vaak door roof verworven. Ze horen thuis in de ‘bronlanden’, zegt Jos van Beurden, ook al hebben de musea zo hun bedenkingen tegen teruggave.

De jacht op roofkunst

Al twintig jaar leidt Rudi Ekkart de zoektocht naar de rechtmatige eigenaren van roofkunst uit de oorlog. Van stoppen wil hij niet weten. De herkomst van zeker honderd objecten is nog steeds niet bekend. Hier leest u het verhaal en ziet u de beelden.

Deel dit artikel

Het Leidse Museum Volkenkunde bezit zestig 'Benin Bronzes’

De koning vroeg in 2007 al om ruimhartigheid en de terugkeer van enkele objecten

Folarin Shyllon, onderhandelaar voor Nigeria