Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Niet alleen dood en verderf tijdens de Eerste Wereldoorlog

Cultuur

Co Welgraven

© rv
Recensie

De Eerste Wereldoorlog leverde uiteindelijk ook goeds op, vertelt Daniël Schönpflug aan de hand van beroemde levens in 1918.

Daniël Schönpflug
1918. Het jaar van de dageraad
Vert. W. Hansen.
De Bezige Bij,
320 blz.
€ 24,99

Lees verder na de advertentie

We staan aan de vooravond van weer een herdenkingsjaar van de Eerste Wereldoorlog. Een kleine vier jaar geleden werd in talloze boeken stilgestaan bij het begin, in augustus 1914, van de Grote Oorlog - zoals-ie aanvankelijk zou gaan heten totdat een paar decennia later een nog grotere rampspoed zich aandiende. In 2018 zal ongetwijfeld een lange rij boeken verschijnen over het einde van de oorlog die de kaart van Europa totaal op z’n kop zette. En veel auteurs zullen vaststellen dat het einde ook meteen het begin van de volgende inluidde. In het Verdrag van Versailles legden de overwinnaars aan Duitsland, de grote verliezer, stevige herstelbetalingen op. Adolf Hitler deed er zijn voordeel mee.

De Duitse historicus Daniel Schönpflug hoort niet tot die auteurs. Hij beschrijft in ‘1918. Het jaar van de dageraad’, de situatie in Europa (en ook daarbuiten) vanuit het perspectief van toen, dus zonder dat de hoofdrolspelers wisten wat wij nu weten, namelijk dat de Eerste Wereldoorlog de kiem van de Tweede in zich had. Wat dat betreft heeft het boek veel weg van het ook in deze krant hooggeprezen boek ‘De duizelingwekkende jaren’ van de eveneens Duitse geschiedkundige en filosoof Philipp Blom, dat een kleine tien jaar geleden verscheen. Daarin geeft hij een prachtig beeld van de situatie in de eerste vijftien jaar van de 20ste eeuw in Europa vanuit de optiek van de zomer van 1914, vlak voordat de Servische nationalist Gavrilo Princip aartshertog Frans Ferdinand van Oostenrijk doodschoot. Dat was een verfrissende invalshoek.

De moeite waard

Ook het boek van Schönpflug is de moeite waard. Hij neemt de lezer mee door de jaren vanaf 1918, aan de hand van de lotgevallen van zo’n twintig bekende kunstenaars, politici en militairen. Onder hen is de Duitse politicus Matthias Erzberger, die op 11 november de capitulatie van zijn land ondertekende in een treinwagon nabij Compiègne, ten noorden van Parijs. Hij zou daarna nog een prominente rol spelen in de Weimar-republiek, en kwam in 1921 om het leven bij een moordaanslag - Erzberger was een van de vele slachtoffers van het politieke geweld in Duitsland vlak na het einde van de Grote Oorlog.

Ook de Amerikaanse artillerieofficier Harry Truman is figurant in het boek. Die ging naar Europa om te vechten, kort nadat zijn president Wilson in 1917 had besloten dat de VS aan de oorlog gingen meedoen. Truman was niet zomaar iemand. Bij terugkeer in zijn land mislukte hij weliswaar aanvankelijk als zakenman, maar hij was veel succesvoller in de politiek: in 1945 volgde hij de overleden president Franklin Roosevelt op. Schönpflug portretteert ook zwarte Amerikaanse soldaten. Zij werden veelal met de nek aangekeken door hun blanke collega’s en meerderen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding. 

© RV

Ietwat schimmig

Aanvankelijk is het ietwat schimmig welk criterium de auteur heeft gehanteerd bij de keus van de hoofdrolspelers in zijn boek. Maar dat wordt allengs duidelijker, en in de epiloog is het helemaal helder. Schönpflug wil laten zien dat de Eerste Wereldoorlog ook wel wat goeds heeft opgeleverd, al waren die positieve effecten soms pas veel later zichtbaar. Eén van die zwarte soldaten bijvoorbeeld, Henry Johnson, wordt inmiddels gezien als een van de grootste Amerikaanse helden uit de Eerste Wereldoorlog. President Barack Obama heeft hem twee jaar geleden postuum de hoogste militaire onderscheiding verleend wegens buitengewoon dapper optreden op Europees grondgebied. Dat kan ook gezien worden als een erkenning van de grote betekenis van Afro-Amerikaanse soldaten, voor wie de legerleiding de Franse burgerbevolking destijds nog waarschuwde dat ze inferieur waren en zich nogal makkelijk aan seksueel wangedrag schuldig maakten. Je zou dus kunnen zeggen dat, terugkijkend, in de Eerste Wereldoorlog hun emancipatie is begonnen - een proces dat in de jaren vijftig en zestig met de burgerrechtenbeweging is versterkt.

De oorlog bood visioenen van emancipatie, seksuele vrijheid, on­af­han­ke­lijk­heid

Dat de Grote Oorlog ook van invloed geweest is op de onafhankelijkheidsbewegingen in Europese koloniën in Afrika en Azië laat Schönpflug zien aan de hand van Mahatma Gandhi en de Vietnamees Ho Chi Minh, die in de oorlogsjaren in Frankrijk vertoefde en enkele tientallen jaren later dé grote tegenspeler was van de Amerikanen tijdens de oorlog in Vietnam.

Emancipatie van de vrouw

Ook de emancipatie van de vrouw komt aan bod die tijdens de Eerste Wereldoorlog en de jaren erna een flinke stimulans kreeg. Beroemd voorbeeld is altijd de rol van de Britse suffragettes die er graag en uiteindelijk met succes op mochten wijzen dat de vrouwen wel goed genoeg waren om in de munitiefabrieken te werken, maar geen rechten hadden. Schönpflug verwijst op zijn beurt naar de succesvolle carrière van de Franse journaliste en feministe Louise Weiss, ook een onvermoeibaar strijdster voor een verenigd Europa. Om aan te geven dat de seksuele moraal wat losser werd, vertelt Schönpflug het verhaal van het roerige liefdesleven van de componist Gustav Mahler en vooral van zijn vrouw Alma, die het ook aanlegde met de architect Walter Gropius en de schrijver Franz Werfel.

Er zijn nog veel meer effecten te noemen, en de auteur doet dat ook, zoals de oprichting van de Volkenbond. Die was op zichzelf geen succes, maar hij was wel de basis voor de latere Verenigde Naties, en die VN zijn nog steeds spelers op het wereldtoneel. Daniel Schönpflug wil maar zeggen in zijn goedgeschreven en verrassende boek dat we de Eerste Wereldoorlog en de afloop daarvan niet alleen maar negatief moeten beoordelen; we moeten er open voor staan dat er in 1918 ook ‘positieve visioenen’ opkwamen, hoe moeilijk die misschien ook met de bril van een eeuw later zijn te ontwaren.

Oordeel: goed­ge­schre­ven, verrassend boek, aan de start van weer een her­den­kings­jaar

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Deel dit artikel

De oorlog bood visioenen van emancipatie, seksuele vrijheid, on­af­han­ke­lijk­heid

Oordeel: goed­ge­schre­ven, verrassend boek, aan de start van weer een her­den­kings­jaar