Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Napoleon, de peer die snel rijpte, maar zijn eigen rot niet zag

Cultuur

Paul van der Steen

Keizer Napoleon, geschilderd door Jacques-Louis David, 1812. © Getty Images
Boekrecensie

Biograaf Adam Zamoyski laat bestaande beelden los om door te dringen in Napoleons complexe ziel.

Negen, bijna tien was de Corsicaan, destijds nog Napoleone Buonaparte geheten, toen hij in het voorjaar van 1779 leerling werd van de militaire academie in Brienne. De opleiding in het stadje even ten oosten van Parijs bereidde hem voor op een loopbaan in het leger. Zijn grootse toekomst kon nog niemand voorzien. De contouren van zijn latere karakter waren al wel zichtbaar. Het jongetje was streng voor zichzelf en voor anderen. Docenten en cadetten bestempelden hem als ‘niet-communicatief, graag op zichzelf, grillig, arrogant en zelfzuchtig’, een kind ‘met veel eigendunk’ en ambitie.

Lees verder na de advertentie

Al aan het begin van de biografie ‘Napoleon. De man achter de mythe’ probeert de Brits-Poolse historicus Adam Zamoyski door te dringen tot de complexe ziel van zijn hoofdpersoon. Dat vergt het loslaten van bestaande beelden, want in veel van wat in ruim twee eeuwen over hem geschreven is domineren de twee uitersten: de kleine keizer was als een geniale halfgod of een gruwelijk monster.

‘Wat een roman is mijn leven toch’ verzuchtte Napoleon op

Napoleon (1769-1821) was een lezer. Zelfs op veldtocht ging een reisbibliotheek mee. Alles óver hem lezen is ondoenlijk. Drie jaar geleden, twee eeuwen na Waterloo, besprak ik in dit katern twee Belgische biografieën, een van Bart Van Loo (die vooral zijn verhouding tot de Franse Revolutie wilde belichten) en een tweedelige van Johan op de Beeck (die de man nu eens geheel onbevooroordeeld wenste te bespreken). In hetzelfde jaar kwam ook nog het vuistdikke ‘Napoleon de Grote’ uit van de Brit Andrew Robert, die zich deels baseerde op een nieuwe, ongecensureerde editie van Napoleons tienduizenden brieven.

Ook daarna hield de stroom publicaties aan. En elke historicus beweert wel een invalshoek te hebben gevonden die een van de sleutelfiguren uit de wereldgeschiedenis in een nieuw licht kan zetten. “Wat een roman is mijn leven toch!”, verzuchtte de hoofdpersoon van al die boeken zelf aan het einde van zijn leven, terugkijkend vanuit zijn ballingsoord Sint-Helena. Daar had hij gelijk in, hoezeer hij er daar en eerder tijdens zijn loopbaan ook nog veel schepjes bovenop had gedaan door de mythevorming rond zijn persoon sterk te stimuleren.

Zamoyski, bekend van onder meer ‘De fantoomterreur’ en ‘1812. Napoleons fatale veldtocht naar Moskou, de ondergang van Napoleon en het Congres van Wenen’ pretendeert de mens achter alle verhaalvorming vandaan te krabben. Dat lukt hem heel aardig.

De cadet van Brienne kende een bliksemcarrière en schopte het al jong tot generaal. Hij had volgens sommigen een wonderlijk charisma. Napoleon ‘was klein van postuur, maar goed gebouwd’, schreef een collega-generaal. “Hij leek mager, maar was gespierd en sterk.” De officier vond dat Bonaparte’s gelaatstrekken een ‘ongebruikelijke adel’ bezaten en dat zijn ogen permanent vuur leken te spuwen. “Er kleefde iets mysterieus aan de man.”

Andere getuigenissen vertellen hoe troepen vooraf weinig vertrouwen hadden in de kleine officier die ze voor zich kregen. Los van zijn lengte had hij een meelijwekkend voorkomen, hingen zijn haren dikwijls als plakkerige slierten langs zijn hoofd, gedroeg hij zich merkwaardig en klonk zijn stemgeluid schraperig.

Maar Napoleons militaire prestaties logenstraften alle vooroordelen over zijn capaciteiten en al snel had hij ook politieke plannen. Nog voor Frankrijk aan het werk in Italië concludeerde hij: “De natie heeft behoefte aan een roemrijke leider en niet aan politieke theorieën, frasen en toespraken waar de Fransen met hun hoofd niet bij kunnen. Ik wil Italië pas verlaten als ik in Frankrijk een rol kan spelen die vergelijkbaar is met mijn rol hier, en die tijd is nog niet gekomen: de peer is nog niet rijp.”

Napoleon kreeg het gevoel van eindeloze macht

Al vrij kort daarna kon hij zich presenteren als redder van de natie. In de jaren die volgden zou hij zelfs nog meer de verzinnebeelding van de Franse macht worden en zichzelf zelfs kronen tot keizer. De tactloze Napoleon met de elegantie van een onderofficier en nauwelijks tafelmanieren begreep dat zijn nieuwe rol om een waardige uitstraling en een strenge hofetiquette vroeg. Dat veranderde ook de man.

Al ver voordat hij zich aan het hoofd van de Fransen stelden, klaagden soldaten en collega-officieren over Napoleons roekeloosheid en zelfoverschatting. Maar destijds gaven de behaalde resultaten weinig reden tot klagen. Zijn twijfelachtige eigenschappen kon je evengoed zien als bewijzen van ’s mans lef. Op de allerhoogste positie begon hij te geloven dat hij was geroepen om de wereld te veranderen. “Misschien hebben enkele veronderstellingen over voorbestemming mijn denken wel beïnvloed, maar ik verwerp ze niet. Ik geloof ze zelfs, en dat vertrouwen geeft me de middelen om succes te behalen.”

© Balans

Napoleon kreeg het gevoel van eindeloze macht. Ondertussen vervreemdde hij zich van zijn legers. Op veldtocht kon hij zijn soldaten nog het gevoel geven dat hij een van hen was, maar thuis in Parijs was hij wel erg druk met de pracht en praal waarmee hij het keizerschap omringde. Zijn imago werd tirannieker en Napoleon leek te geloven dat in het verleden behaalde resultaten garanties gaven voor het heden. Steunend op zijn militaire palmares vertrouwde hij sterk op beproefde strijdmethodes en zette hij te weinig in op innovatie en leren van de tegenstander.

Zelfs in de netelige situaties aan het einde van zijn bewind (eindigend met Waterloo) werden soms weer even zijn tactische vermogens en leiderschapskwaliteiten zichtbaar. Voorafgaand aan een slag dicteerde Napoleon zonder op zijn aantekeningen te kijken sterkte en positie van negentien eenheden en de tijd die het elk daarvan zou kosten om zich op een gegeven punt te concentreren.

Zamoyski’s focus op de mens Napoleon en zijn functioneren en denken in privé-, nationale en internationale omstandigheden maakt overigens dat al het militair manoeuvreren op en rond Europese slagvelden, prominent onderdeel van veel andere biografieën, vrij summier wordt behandeld. Daarom kan de auteur het bij net iets meer dan achthonderd pagina’s laten. Een hele kluif, zeker, maar dankzij een vol leven en Zamoyski’s vaardige pen geen beproeving.

Oordeel

Een hele kluif, maar dankzij Zamoyski’s vaardige pen geen beproeving

Adam Zamoyski

Napoleon. De man achter de mythe

Vert. Fred Hendriks, Rogier Kapel, Barbara Lampe en Pon Ruiter Balans; 880 blz. € 42,50

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Deel dit artikel

‘Wat een roman is mijn leven toch’ verzuchtte Napoleon op

Napoleon kreeg het gevoel van eindeloze macht