Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Na geallieerde bevrijder gaat KRO nu ook op zoek naar spermadonor

Cultuur

Marnix Beekmans

Review

Het succesvolle KRO-programma 'Spoorloos' (ruim twee miljoen kijkers) bestaat tien jaar. Sinds 1993 gaat de redactie in opdracht van kijkers op zoek naar verdwenen bloedverwanten. Nu er een discussie gaande is over het opheffen van de anonimiteit van spermadonoren zien de programmamakers een nieuwe doelgroep. Elk kind heeft immers recht om te weten wie de biologische ouders zijn, zo redeneren zij.

Afgelopen maandag konden de zakdoeken weer eens getrokken worden. Een volwassen broer en zus, sinds vier jaar weer herenigd, willen hun biologische moeder dolgraag ontmoeten. Na de scheiding van hun ouders hebben ze haar niet meer gezien. 'Spoorloos' vindt de moeder. In een gefilmd verslag is te zien hoe de verslaggever haar best doet om de wens van de kinderen te honoreren: 'De kinderen hebben een slechte tijd gehad'. De moeder reageert verbitterd: 'Wie niet?' Ze weigert mee te werken. Teleurgesteld, maar nuchter en in elk geval blij met het zoekresultaat accepteren zoon en dochter de beslissing van hun moeder.

Jacqueline, een jonge vrouw van Colombiaanse afkomst, heeft meer succes. Als jong meisje is zij geadopteerd door Nederlandse ouders. De echte moeder vertelt haar tragische verhaal en is tot tranen toe geroerd als zij haar dochter na zoveel jaren in de armen kan sluiten.

Het emotioneelste moment moet dan nog komen. Tijdens de aftiteling van het programma, als de studioverlichting wordt gedimd, is duidelijk te zien hoe presentatrice Karin de Groot liefdevol de dochter troost die aanvankelijk zo nuchter op de afwijzing van haar biologische moeder reageerde. In het programma zelf gaat 'Spoorloos' niet zo ver. De emotie wordt weliswaar niet geschuwd, maar ook niet tot op de bodem geëxploiteerd. Of lijkt dat maar zo?

De Utrechtse hoogleraar adoptierecht René Hoksbergen vindt van niet. Binnenkort verschijnt er een boek van zijn hand ('Adoptie: levenslang dilemma'), waarin ook een hoofdstuk gewijd is aan 'Spoorloos'. ,,Die tranen? Dat is een klein nadeel vergeleken met de steun die het programma veel adoptiekinderen biedt. Voor velen van hen is het programma een eye-opener. Ik ben overtuigd van de therapeutische werking van 'Spoorloos'.''

Volgens eindredacteur Paul Vertegaal wordt er tijdens de opnamen van de uitzending meer geweend dan op tv te zien is. ,,Juist vanwege de vaak heftige reacties zijn we een aantal jaren geleden gestopt met rechtstreekse uitzendingen.''

'Spoorloos' trad in 1990 in de voetsporen van 'Adres onbekend'. Dat radioprogramma van Anne van Egmond bracht vanaf 1970 met de hulp van luisteraars zoekende mensen in contact met uit het oog verloren dierbaren. 'Spoorloos' borduurde daarop later voort, en miljoenen mensen waren wekelijks rechtstreeks getuige van vele, vooral vrolijke, herenigingen.

Sinds 1993 richt het programma zich op het vinden van bloedverwanten. 'Spoorloos' ontsloot de verborgen werelden van kortstondige vruchtbare relaties tussen geallieerde bevrijders en jonge Nederlandse vrouwen. Nederlandse kinderen gingen op zoek naar hun geallieerde vaders. Zij maakten de weg vrij voor verschillende generaties kinderen die nog nooit hun biologische ouders hadden ontmoet, zoals die van in Nederland gelegerde Amerikaanse Navo-militairen, de eerste 'gastarbeiders', de remigranten en het nageslacht van de aanhangers van de vrije seksuele moraal.

Paul Vertegaal spreekt van een 'grote stap' die de eerste gasten van het vernieuwde 'Spoorloos' moesten nemen om hun verhaal op de televisie te vertellen. Kritiek was er op de overval van families die onverwacht geconfronteerd werden met een onbekend familielid. De weerstand tegen het publiekelijk herenigen van familieleden is sindsdien echter sterk afgenomen.

De meeste taboes zijn inmiddels doorbroken. Op één groep na. Dat zijn de circa 45000 kinderen van wie de moeder zwanger werd via kunstmatige inseminatie van donorzaad (KID). De spermadonor deed zijn werk anoniem. Het overgrote deel van de KID-kinderen kent zijn of haar biologische vader niet. 'Spoorloos' krijgt nu al verzoeken binnen van kinderen die op zoek zijn naar hun donorvader. Vanwege de anonieme achtergrond van deze mannen zullen speurtochten lastig worden.

,,We hebben nog geen mensen gesproken die hun verhaal op televisie willen vertellen. Ook zij realiseren zich dat de kans op succes klein is. Als je in ons programma staat ben je niet meer anoniem en zul je daar ook op worden aangesproken. Als er vervolgens geen succes is, wordt de drempel te hoog. Maar als iemand toch op zoek wil gaan naar de donorvader, dan gaan wij aan de slag'', aldus Vertegaal.

Volgens voorzitter Kees de Bruyn van de Nederlands-Belgische Vereniging voor Kunstmatige Inseminatie zijn dergelijke zoektochten 'meer in het belang van het programma dan in dat van de kinderen'.

,,Er zijn maar weinig KID-kinderen die op zoek zijn naar de identiteit van de donor. Als zij het toch willen weten, is dat vaak omdat zij pas op late leeftijd worden geïnformeerd. Dan valt de vaderfiguur weg en wil je op zoek naar je wortels. Dat is begrijpelijk.'' De Bruyn vindt de huidige regelgeving goed functioneren. Hierbij kunnen donoren zelf uitmaken of zij anoniem willen blijven of niet.

Het kabinet wil niettemin (potentiële) donoren ertoe bewegen hun anonimiteit op te geven 'in het belang van het kind'. Op 10 februari praat de Tweede Kamer daarover. Vooruitlopend op dat debat organiseert 'Spoorloos' woensdagavond op internet een chat-sessie over anoniem spermadonorschap. De redactie van het programma vindt dat die anonimiteit moet worden opgeheven. In een speciale uitgave van de 'KRO-krant' (voor leden van de omroep) lichten politieke voorstanders hun standpunt toe. Samengevat vinden zij dat het belang van het kind om te weten waar het vandaan komt het belang van anonimiteit overstijgt. 'Spoorloos' denkt daar net zo over. ,,Een kind heeft recht op ouders, en dat is van groter belang dan volwassenen, die ten koste van alles een kind willen'', meent Vertegaal. Hij weet zich daarin gesteund door hoogleraar Hoksbergen.

Door deze duidelijke stellingname mengt 'Spoorloos' zich in het maatschappelijk debat. Terecht, vindt familietherapeute Else-Marie van den Eerenbeemt (bekend van diverse informatieve tv-programma's en interviews en columns in bladen als Libelle, Opzij, Vrij Nederland). Zij noemt 'Spoorloos' een 'merknaam als krediet voor het zoeken naar je ouders'. Het programma heeft er volgens haar toe bijgedragen, dat het sterke individualistische denken in de jaren negentig plaats heeft gemaakt voor familiedenken. Voor haar studenten aan de hogeschool is het programma 'verplichte kost'.

Die krijgen de komende jaren genoeg nieuwe leerstof aangereikt. 'Spoorloos' gaat namelijk ook de vraag beantwoorden: hoe gaat het met de mensen nadat zij herenigd zijn of juist niet? Het programma volgt momenteel de ervaringen van een biologische zoeker die vorig jaar september werd herenigd met een bloedverwant. In het najaar zullen de hereniging en het vervolg daarop worden uitgezonden.

Ook buiten de uitzending om voelt 'Spoorloos' zich in toenemende mate verantwoordelijk voor zijn gasten. Eindredacteur Paul Vertegaal weet dat veel mensen na het volbrengen van hun zoektocht in een zwart gat belanden. Speciaal voor hen wil 'Spoorloos' terugkomdagen organiseren om in groepsverband ervaringen uit te wisselen. Daarna is het de eigen verantwoordelijkheid van de gasten om initiatieven te nemen, zodat netwerken ontstaan. Die bijeenkomsten worden niet gefilmd.

De jubileumuitzending van 'Spoorloos' is maandag om 20.53 uur op Nederland 1.

De internetsessie over anoniem spermadonorschap begint woensdag om 21.00 uur op www.spoorloos.nl.

Deel dit artikel