Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Na de Dodenherdenking komt Hanns Eisler tot leven op het toneel

Home

Peter van der Lint

Hanns en Anna Louisa Eisler in 1948, net voor hun deportatie uit de VS. © anp
Interview

Morgen, na de Dodenherdenking, gaat de voorstelling 'Eisler on the Go' van Paul Oomens in première. Jon van Eerd kruipt in de huid van de componist die voor de nazi's vluchtte en na de oorlog Amerika werd uitgezet wegens communistische sympathieën. Verontrustend actueel.

Hanns Eisler zingt. Zijn eigen socialistische protestliederen. De kompaan en vaste muziekleverancier van Bertolt Brecht komt tot leven in de voorstelling 'Eisler on the Go'. Jon van Eerd, die we vooral kennen als musical- en blijspelacteur, kruipt in de huid van de Duitse, socialistische, Joodse componist Eisler (1898-1962) - sterleerling van Arnold Schönberg. De componist die naar de Verenigde Staten vluchtte voor de nazi's, daar succesvolle filmmuziek schreef, maar in 1946 beschuldigd werd van communistische sympathieën, het land werd uitgezet en terechtkwam in Oost-Duitsland. Gevlucht naar het land van de vrijheid en uiteindelijk eindigend achter De Muur. De man die het DDR-volkslied 'Auferstanden aus Ruinen' schreef - zeer ten onrechte zijn bekendste compositie - en gedesillusioneerd, zo niet verbitterd stierf, vijfenvijftig jaar geleden.

Lees verder na de advertentie

En nu komt Eisler dus tot leven dankzij een voorstelling die bedacht is door Paul Oomens, artistiek leider van KamerOperaProject. Hij stuitte toevallig op de verhoorteksten van het House Committee on Un-American Activities, de instantie die aan het begin van de Koude Oorlog, al vóór de anticommunistische kruistocht van senator McCarthy, zwarte lijsten aanlegde van links-geöriënteerde acteurs, regisseurs, componisten en schrijvers die werkzaam waren in Hollywood. Eisler werd aangegeven door zijn eigen zuster. De verhoren van Eisler vormen de basis van de muziektheatervoorstelling.

Non-fictie en fictie, gemengd met muziek van Eisler en van zijn collega Marc Blitzstein, de Amerikaan die samen met Leonard Bernstein en Charlie Chaplin nog geprobeerd heeft de deportatie van Eisler tegen te houden. Bedenker Paul Oomens noemt 'Eisler on the Go' een assemblage-voorstelling.

"Mijn fascinatie voor Eisler stamt al uit mijn studententijd. Hij kwam na jaren weer in beeld toen ik me ging verdiepen in Marc Blitzstein. Ik wilde weten waar musicals als 'West Side Story' vandaan kwamen, wat eraan voorafging. Die hele hoek van de muziekgeschiedenis trok me aan. En in die hoek kom je Blitzstein tegen en daar stuitte ik toevallig op de verhoren van Eisler.

Wat maakt dat een politieke elite er zó op gebrand is iemand te vervolgen?

"Die teksten waren een eyeopener voor mij. Het is zo absurd wat daar gebeurde. Eisler werd op handen gedragen door Hollywood, schreef reclamemuziek voor de olie-industrie en dan ineens is hij de gebeten hond. Wat maakt dat een politieke elite er zó op gebrand is iemand te vervolgen? Het heeft volgens mij alles te maken met het creëren van angstgevoelens. Precies zoals hoofdaanklager Robert Stripling, ook een personage in onze voorstelling, dat deed. Over dat soort zaken gaan de songs van Blitzstein. Eisler en Blitzstein liggen heel dicht tegen elkaar aan, het is een goede combi. Daarom is de voorstelling tweetalig - in het Duits en het Engels."

Oomens vertelt hoe hij bij het schrijven steeds verrast was over hoe de songs van Blitzstein bijna naadloos in het Eisler-verhaal pasten. Evenals de overwegingen van aanklager Stripling destijds. "Stripling schreef later het boek 'The Red Plot Against America', waarin je zijn gedachten na kunt lezen. De parallellen met het heden zijn opvallend. Voortdurend wordt er gewezen op het communistische gevaar, en de naïeve bevolking slikt het voor zoete koek. Er werden zelfs met overheidsgeld pamfletten gemaakt met ongelofelijk sturende vragen en antwoorden over het communisme. Die zitten ook door de voorstelling heen verweven."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Jon van Eerd als Hanns Eisler. 'Ik kruip helemaal in zo'n personage'. © RV
Eisler was volgens mij zo zelfingenomen dat hij het gevaar in Amerika niet zag aankomen

Oomens zegt dat hij niet helemaal de vinger op het personage Eisler kon leggen. "In ieder geval deed hij weinig concessies aan zijn ideaal van de socialistische heilstaat. Die utopie zit steeds in zijn werk. Tragisch dat de drie politieke systemen waarin hij werkte en leefde, hem geen geluk hebben gebracht. Eisler is niet erg bekend meer. En als iemand hem kent, dan is het vanwege zijn politieke pamfletmuziek. Dat doet hem geen recht. Zijn compositie 'Vierzehn Arten die Regen zu beschreiben', opgedragen aan Schönberg toen die zeventig werd, is een juweel. Ook te horen in onze voorstelling."

"We eindigen met Eisler gezeten op een stoel, hij net verhoord en vraagt heel nederig of hij moet blijven, hier in dit gebouw, in deze kamer, op deze stoel. Hij wordt steeds kleiner. Ik ben geen held, zegt hij in de voorstelling, ik ben een componist."

Dat Jon van Eerd deze rol speelt, maakt nieuwsgierig. Paul Oomens vertelt dat hij Van Eerd zag in een Stephen Sondheim-programma en meteen geïnteresseerd in hem raakte. Dat het misschien een atypische rol voor hem is, maakte juist dat hij het extra graag wilde doen.

Jon van Eerd beaamt dat. "Ik weet dat ik vooral als musical- en blijspelacteur bekend ben, maar ik weet ook dat men in Nederland heel graag in hokjes denkt. Als je het één doet, ben je ongeschikt voor het ander - die houding. Ik wist niet zoveel over Eisler, voor ik met dit project begon. Ik herinner me dat Jasperina de Jong liederen van hem zong, en zelf heb ik aan het begin van mijn carrière gespeeld in 'Die Dreigroschenoper' van Eislers collega Kurt Weill. Toen Paul Oomens me het project voorstelde, raakte ik meteen geïnteresseerd. De liederen van Eisler en Blitzstein zijn het uitgangspunt, en die worden in een nieuwe context geplaatst. Een beetje dezelfde methode die in de musical 'Mamma mia' gehanteerd werd; daar werden de bekende songs van Abba in een verhaal geperst."

"Eisler is een gelaagd personage geworden. Hij vond zichzelf briljant ('Ik ben een leerling van Schönberg!') en was behoorlijk pedant. Niet zulke sympathieke eigenschappen. En zijn tijd in de DDR is heel vreemd voor mij. Werd hij toen een staatscomponist die er maar het beste van maakte daar achter De Muur? Werd hij politiek geëngageerd, of was hij alleen maar met muziek bezig en interesseerde de rest hem niet? Het is makkelijker om voor een personage empathie op te roepen, maar het gaat pas wringen als die persoon minder sympathiek is. Eisler was volgens mij zo zelfingenomen dat hij het gevaar in Amerika niet zag aankomen."

"Ik ga hem overigens niet nadoen. Ik ga geen Engels praten met een Duits accent, dan wordt het meteen zo 'Allo, Allo'. Maar ik kruip wel helemaal in zo'n personage."

"Er zijn nog een paar bewegende beelden van die verhoren in de Verenigde Staten, en daar zie je gewoon dat het niet zo'n aimabele man was. Arrogant. Ik heb het gevoel dat hij zich steeds conformeerde. Hoe kun je anders in het super kapitalistische Hollywood werken? Hij woonde nota bene met zijn vrouw in een villa in Malibu, en gebruikte smoesjes om voor reclames van olie-maatschappijen de muziek te componeren. Die onaardige kant, dat weinig principiële zit als een subthema in de voorstelling. Wat overigens niet wil zeggen dat Eisler kreeg wat hij verdiende."

De 'logica' waardoor iedereen altijd in de hoek gedreven wordt, dat doen politici nu ook

"Je voelt aan alles dat het nu weer actueel is. Het inperken van vrijheden, muren die worden opgebouwd. De 'logica' van aanklager Robert Stripling waardoor iedereen altijd in de hoek gedreven wordt. Dat doen politici nu ook. Een heel populistische en emotionele vraagstelling die niet feitelijk is. Die hele rechtszaak is zó frusterend, net zoals sommige politieke processen die nu spelen."

"En de muziek?Ik moest wennen aan het onvoorspelbare van zijn liederen. Je hoort dat Sondheim er goed naar geluisterd heeft. Het is een uitdaging, omdat het zo briljant geschreven is. Twee jaar terug vond ik zijn muziek nog vergezocht, maar ik ben het ontzettend gaan waarderen."

'Eisler on the Go' is op 4 en 5 mei te zien in het Compagnietheater Amsterdam (inclusief randprogrammering met films, lezingen, projectkoor en vrijheidsmaaltijd). Daarna tournee t/m 26 mei. www.eisleronthego.nl



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Wat maakt dat een politieke elite er zó op gebrand is iemand te vervolgen?

Eisler was volgens mij zo zelfingenomen dat hij het gevaar in Amerika niet zag aankomen

De 'logica' waardoor iedereen altijd in de hoek gedreven wordt, dat doen politici nu ook