Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Na 38 jaar is het weer hoog tijd voor de verzetsopera Thijl

Cultuur

Peter van der Lint

Scènes uit 'Thijl' door het Utrechtsch Studenten Concert op de voormalige vliegbasis Soesterberg. Op de foto links, in het midden Anthony Heidweiller als Thijl Uilenspiegel. © Wouter Jansen
interview

Het Utrechtsch Studenten Concert heeft uitvoeringen van de verzetsopera 'Thijl' van Jan van Gilse op poten gezet. Bij het Nationaal Militair Museum in Soesterberg verrees een heus theater waar geuzenleider Tijl Uilenspiegel tot leven komt. Volgens regisseur Wim Trompert was het hoog tijd voor 'Thijl'.

Dat de opera 'Thijl' van Jan van Gilse na 38 jaar weer te zien is in Nederland, is niet minder dan een daad van formaat. Het formaat van die daad groeit nog meer als je bedenkt dat het initiatief voor deze opvoeringen van jonge studenten komt. Het Utrechtsch Studenten Concert (USC) vond het thema van 'Thijl' en de omstandigheden waaronder de componist het werk componeerde zó belangrijk (zie beide kaders), dat ze de opera uitkozen voor hun bijzondere lustrumviering.

Lees verder na de advertentie

Het 195-jarig bestaan van het orkest wordt dus gevierd met een verzetsopera, een aanklacht tegen onderdrukking. Als bijzondere bühne voor het project kozen ze het Nationaal Militair Museum (de voormalige vliegbasis Soesterberg), waar de tentoonstelling over Willem van Oranje en de 450ste verjaardag van het begin van de Tachtigjarige Oorlog mooi aanhaakt bij het onderwerp van de opera: het verzet tegen de Spaanse onderdrukker.

En dan valt Thijl ineens dood neer. Zo'n raar moment. Wat wilde Van Gilse ermee zeggen?

Het USC heeft ervaring met bijzondere en buitenissige locaties. Bij het vorige lustrum organiseerde het 90-koppige orkest uitvoeringen van Wagners 'Das Rheingold' in het scheepsruim van een rijnaak die op verschillende plaatsen in de Rijn aanmeerde. Een gouden idee dat een groot publiek succes werd. De regisseur van toen, Wim Trompert, is er nu weer bij. Onder de overhangende dakluifel van het Militair Museum is een 'theater' gecreëerd. Een daar gestald gevechtsvliegtuig is tijdelijk van zijn plaats gerold. Met zo'n honderd blauwe zeecontainers - uit veiligheidsoverwegingen verzwaard met zand - zijn de drie open wanden gedicht.

Scène uit 'Thijl'. © Wouter Jansen

Op deze dag waait de wind behoorlijk door de kieren heen. De speelvloer ziet eruit als een enorme zandsculptuur, waarin het silhouet van het plaatsje Damme herkenbaar is. Daar speelt het verhaal van Thijl (bij Van Gilse met een h) Uilenspiegel zich gedeeltelijk af. Trompert staat op de tribune en neemt het lichtplan door. De studiorepetities zijn net achter de rug, deze avond komen de solisten en het orkest voor het eerst bezit nemen van de ruimte. Een spannende dag.

"Toen ik de persoon Van Gilse en zijn werk leerde kennen", zegt Trompert, "werd ik erg gevoelig voor zijn boodschap. Juist in deze tijd. De vraag of je zelf de kracht zou hebben om in verzet te komen, mocht dat nodig zijn, is heel confronterend. En is het niet hartbrekend om je te realiseren dat Van Gilse de partituur naar al zijn onderduikadressen meenam? 'Thijl' en Van Gilse verdienen het om opgevoerd te worden. Alleen heeft de componist door de omstandigheden zijn werk nooit aan een eindredactie kunnen onderwerpen. Het is zo'n enorm werk dat het eigenlijk onuitvoerbaar is.

"Van Gilse en zijn librettist waren te onervaren, wilden te veel vasthouden aan het boek van Charles De Coster uit 1867. Er zijn te veel personages en er zitten te veel scènes in de opera die er eigenlijk niet echt toe doen. Wij hebben respectvol geprobeerd om 'Thijl' die eindredactie te geven. De vraag daarbij was: Hoe kunnen we de geweldige kwaliteit van het werk optimaal laten zien? De enige manier was om de overbodige ballast eruit te halen. Onze versie, waaruit zo'n twintig personages verdwenen zijn, duurt nu twee uur, een uur korter dan het origineel.

Scène uit 'Thijl'. © Wouter Jansen

"Het verzetsverhaal van Thijl is niet simpel. De hoofdpersoon komt erachter dat niet iedere vorm van verzet leidt tot wat je wil. Thijl besluit na een gevecht in de kroeg om geuzenaanvoerder te worden. Dan klinkt in de opera het originele geuzenlied 'Slaet op den trommele', maar daar kleeft in onze ogen nu een fout soort nationalisme aan, een eng onderbuikgevoel. Bij het ontzet van Gorcum heeft Thijl beloofd de monniken te sparen, maar geuzenleider Willem Lumey laat deze 'martelaren van Gorcum' toch ophangen. Thijl staat met lege handen, zijn mooie Vlaanderen is afgebroken, en in het geuzenkamp is het er niet beter op geworden. Hij heeft niet genoeg oog gehad voor de mensen om hen heen, het leven ontglipt hem. En dan valt hij ineens dood neer. Dat is zo'n raar moment in de opera. Wat wilde Van Gilse daarmee zeggen? Dat zijn ideaal totaal verdwenen is en hij daarom voor de dood kiest?

Er was een lijstje met bijzondere titels, maar er bleek een grote voorkeur voor 'Thijl' te zijn

"In de partituur volgt dan die fantastisch mooie dodenmars van acht minuten, een stuk dat je nog weleens in de concertzaal hoort. Ik zie daar een paas-moment in. Van Gilse zelf had het over een naderende lente, woorden die wel erg navrant klinken als je weet hoe het voor hem en zijn zonen eindigde. Maar Thijl is een mystiek figuur, een reine dwaas. Hij staat weer op."

Trompert is vol lof over de acht studenten die hun schouders onder het project hebben gezet. "Zij hebben titanenwerk verricht. Voorzitter Jaap Van Hellenberg Hubar kende ik omdat hij vijf jaar geleden de boventiteling voor 'Rheingold op de Rijn' verzorgde. De anderen zijn allemaal nieuw. Het was Jaap die met het voorstel voor 'Thijl' kwam. Er was een lijstje met bijzondere titels, maar er bleek een grote voorkeur te zijn voor 'Thijl'. En het orkest heeft een heldendaad verricht door alle orkestpartijen uit te schrijven en te digitaliseren. Het is nu echt bewaard voor de eeuwigheid."

De Componist

© onbekend

Jan van Gilse (1881-1944) voltooide 'Thijl' in 1940. De componist en dirigent weigerde lid te worden van de door de nazi's ingestelde Kultuurkamer, waarna hij uit al zijn functies werd gezet en in het verzet terechtkwam. Zijn twee zonen zaten ook in het verzet en werden door de nazi's in '42 en '43 geëxecuteerd. Van Gilse zelf heeft op 18 onderduikadressen gezeten. Naar al die adressen nam hij de partituur van 'Thijl' mee. In 1944 overleed hij aan kanker in een ziekenhuis in Oegstgeest waar hij onder een valse naam was opgenomen. Op het schutblad van de partituur had hij een opdracht geschreven: 'Aan de strijders voor recht en vrijheid'. Zijn weduwe schreef daar, in opdracht van hem, na zijn dood onder: '...en aan mijn jongens die voor dit recht het leven lieten'.

Opvoeringsgeschiedenis

Door Van Gilse's opstelling in de oorlog kon de opera uiteraard niet worden opgevoerd. En na de oorlog was de opera 'besmet', omdat librettist Hendrik Lindt zich in de oorlog had aangesloten bij de SS. Van Gilse's weduwe Ada liet een nieuw libretto schrijven door Manuel van Loggem. Het duurde nog tot 1980 voordat Nederland de opera kon horen. De onbestaande orkestpartijen moesten speciaal worden vervaardigd voor de succesvolle uitvoeringen door de Nederlandse Operastichting in het Holland Festival. Anton Kersjes leidde het Amsterdams Philharmonisch Orkest. John Bröcheler zong de titelrol, Henk Smit was Lamme Goedzak, Thea van der Putten zong Nele en Guus Hoekman was Willem Lumey. Vreemd genoeg bleken de orkestpartijen van toen nergens terug te vinden, waardoor het USC de partijen opnieuw moest laten vervaardigen. Alle partijen zijn nu - in de kortere versie die het USC uitvoert - gedigitaliseerd en bewaard voor latere uitvoeringen.

'Thijl' is tussen 30 juni en 17 juli negen keer te zien op locatie bij het Nationaal Militair Museum in Soesterberg.

Bas Pollard leidt het Utrechtsch Studenten Concert, solisten zijn onder anderen Anthony Heidweiller (Thijl), Aylin Sezer (Nele), Pierre Mak (Lamme Goedzak) en Nanco de Vries (Lumey). Alle info op www.thijl2018.nl

Deel dit artikel

En dan valt Thijl ineens dood neer. Zo'n raar moment. Wat wilde Van Gilse ermee zeggen?

Er was een lijstje met bijzondere titels, maar er bleek een grote voorkeur voor 'Thijl' te zijn