Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Murray Perahia's leven zit in de muziek

cultuur

Frederike Berntsen

Murray Perahia: 'Iets heeft geen betekenis zonder emotie.' © Getty Images

Pianist Murray Perahia heeft vingertoppen van fluweel, waarmee hij de muzikale lijn helder en genuanceerd over het voetlicht brengt. Zijn betoverende spel is het resultaat van ratio én emotie. Deze week speelt Perahia in Nederland.

Buiten druilregen, binnen een gastvrije ontvangst door de meesterpianist Murray Perahia (1947). Bescheiden man, klein van postuur, ronde glimlach: Perahia's ontspannen voorkomen contrasteert met zijn strak vormgegeven Londense omgeving. In de loop van het gesprek vallen de puzzelstukjes op hun plaats. Perahia, die tot de absolute wereldtop der pianisten behoort, denkt gestructureerd. Hij wil niets aan het toeval overlaten, streeft naar zo groot mogelijke helderheid. Daar passen geen stoffige hoekjes of verspreide stapeltjes bij.

Lees verder na de advertentie
In Perahia's pianospel heersen orde en netheid

"Thee? We zijn tenslotte in Engeland." Perahia, gekleed in een keurig grijs pak, verdwijnt in de keuken en komt even later terug met twee koppen. Eenmaal op de bank in de muziekkamer noemen we een aantal wapenfeiten: zijn Mozart-cd's met het English Chamber Orchestra uit de jaren tachtig zijn referentieopnamen, ook als Bach-interpreet heeft hij een standaard neergezet, met als nieuwste loot aan de stam de Franse suites, een ware sensatie. Chopin lijkt hem op het lijf geschreven. Aan hedendaagse muziek waagt hij zich niet, de tonaliteit zit hem te zeer in het bloed.

Lag dit alles in de lijn der verwachting van de in de Bronx opgegroeide musicus met Spaans-Joodse achtergrond?

"Ik wist niet dat ik pianist zou worden, maar ik heb er nooit aan getwijfeld dat ik de muziek in wilde. Ik was geïnteresseerd in de piano, in dirigeren, in componeren, en ik was erg bezig met kamermuziek. Ik heb altijd van muziek gehouden, ze is onderdeel van mijn vroegste herinneringen. Vooral het zingen inspireerde me, de menselijke stem. Ik wilde een tijdje tenor worden, dat toekomstbeeld had ik als kind wanneer ik naar de opera ging of in de synagoge zong. Het heroïsche van de tenorstem vond ik prachtig, het gevoel dat die klank me gaf. In de Metropolitan Opera heb ik de grootste zangers mogen horen, mensen als Richard Tucker, Jussi Björling en Mario del Monaco."

Murray Perahia leunt achterover in de bank. Hij denkt hardop na, alsof hij zijn gedachten wil testen. En als hij lacht, lacht hij mooi en ingetogen, met spierwitte tanden in het getinte gezicht. Dicht bij de royale zit staat de vleugel, aan de muur naast het instrument hangen een enkel ingelijst kunststuk en een foto. Op de achtergrond het geluid van potten en pannen, hakjes in de gang.

In Perahia's pianospel heersen orde en netheid. De muzikale lijn in zijn betoog, gespeeld met fluwelen vingertoppen, is altijd helder en tot in de kleinste details genuanceerd. Deze steengoede interpretatie is het resultaat van zijn musicologische inspanningen - en dat zijn er heel wat.

Perahia: "Het onderzoeken, het beredeneren maakt deel uit van mijn karakter, niet alleen van mijn muzikale karakter. Ik heb antwoorden nodig, beredeneerde en niet-beredeneerde, een rationele én een emotionele respons. Wat een componist emotioneel te zeggen heeft is heel belangrijk voor me, maar de stemvoering is misschien het allerbelangrijkste. Ik wil begrijpen waar iedere noot heengaat, wat er harmonisch en melodisch gebeurt.

"Oprecht spel is altijd mijn leidraad geweest. Ik studeerde bij een veeleisende pianolerares, Jeannette Hain, met wie ik het niet altijd eens was. Ik stopte bij haar toen ik zeventien jaar was. Ze wilde dat ik op een vastgelegde manier zou spelen, in die en die maat expressief. Maar haar idee van expressie was niet het mijne, en toen dacht ik: ik moet trouw blijven aan mijn eigen ideeën, anders kan ik niet groeien. Ik vroeg me af waar het om gaat als je muziek maakt. Oprechtheid in het spel was mijn leidraad, en op dat moment besefte ik ook dat de stemvoering voor mij richtinggevend was, omdat die je wat vertelt over een stuk.

"Waar ik van hou bij jazzmusici is dat ze kunnen improviseren, en improvisatie is heel belangrijk geweest voor alle muziek, voor jazz, maar ook voor klassieke muziek. Beethoven was bekend als improvisator. Mensen gingen eropuit om Bach te horen improviseren. En het idee dat musici de muziek zo makkelijk kunnen laten spreken, bewonder ik zeer. Zelf vind ik het lastig, het zit me dwars dat ik niet kan improviseren. Als we Beethoven spelen, heeft het kernachtig en makkelijk overbrengen van zijn taal veel met improvisatie te maken. Op het moment dat je een noot speelt, kun je je de volgende dertig maten voorstellen, en zo kun je vloeiend van het ene naar het andere punt komen. Je kunt begrijpen hoe de componist daar is gekomen. Ik volg die lijn, niet via improvisatie, maar via dat begrip.

"Ik zou me incompleet voelen als ik niet eerst een volledige harmonische en contrapuntische analyse van een stuk heb gemaakt, en heb geprobeerd het genie van Bach of Beethoven te doorgronden, hun gedachten te volgen. Of ik er echt een dieper musicus van word, is iets anders, maar ik voel me onzeker als ik zonder deze specifieke kennis en voorstudie het podium op stap."

Ik ben in staat om te werken, ondanks grote spanningen, onzekerheden, twijfel en vragen

Perahia kijkt niet alleen studieus, hij praat ook studieus, wikt en weegt zijn woorden, terwijl hij eenmaal achter de toetsen de oren verleidt met een bloedmooie, vloeiende beweging. Er moet toch een punt zijn waarop hij de theorie loslaat? "Natuurlijk, muziek gaat uiteindelijk alleen maar over emotie. Als je muziek bekijkt als een opeenvolging van intervallen, klinkt dat niet alsof je het over iets emotioneels hebt, maar dat is het wel. Wat voor spanning zit er in een frase: hoor je verdediging, hoor je een nederlaag, is het komedie, is het tragedie? Om die emoties uit te drukken doorloopt de componist intervallen. Die vormen de lijm van een stuk. Iets heeft geen betekenis zonder emotie."

De infectie aan uw duim in de jaren negentig, die later nog eens terugkwam: een nachtmerrie. Waarom dook u in Bach tijdens de periode waarin u niet kon spelen?

"Wanneer je lijdt geeft Bach troost. Mijn emoties konden een weg vinden in zijn muziek. Bach begrijpt alles, niet alleen muzikaal, maar ook menselijk. Het heeft met religie te maken, hij kan de geloofsmythes uitdrukken in gevoel. Bach heeft deze mythes zo volledig doorleefd dat hij tot in de extremen van het lijden kan doordringen. Niet alleen zijn muziek is geniaal, ook het begrip dat hij aan de dag legt."

Naar mijn idee wordt er te weinig waarde gehecht aan de stemvoering, aan het creëren van een lijn

Hoe kon u het aan dat u niet kon spelen?

"Bach is het antwoord. En ik heb ik geen aanleg om depressief te raken. Ik ben in staat om te werken, ondanks grote spanningen, onzekerheden, twijfel en vragen. Als ik niet aan de piano kan werken, ben ik mentaal bezig naar het zoeken van antwoorden, en die gaan niet per se over een bepaalde vingerzetting. Ik heb geen tijd verspild."

U nam een reeks Bachwerken op, van de 'Goldbergvariaties' tot en met uw recente cd met de Franse suites. Wat u fout doet in veler ogen is dat u op een moderne vleugel speelt en niet op een klavecimbel, het instrument waarvoor deze werken oorspronkelijk geschreven zijn.

"Dat heeft ermee te maken dat ideeën in de muziek belangrijker zijn dan klank. Ik ben blij dat ik de oude instrumenten ken, ik waardeer hun helderheid. Ik heb een klavecimbel in huis gehad, en aan de hand van dat instrument kwam ik tot bepaalde keuzes achter de piano. Als we het over de authentieke uitvoeringspraktijk hebben, kan ik me niet overal in vinden. Naar mijn idee wordt er te weinig waarde gehecht aan de stemvoering, aan het creëren van een lijn. Ik begrijp wel dat een klavecimbel heel anders is dan een piano, het instrument dicteert z'n gebruik. Maar dan moet je vertalen, de lange lijn suggereren. De kern van de muziek kun je niet uitdrukken met het laten horen van partjes, je moet het volledige overzicht bieden. Maar het belangrijkste is dat je eerlijk bent over wat naar jouw gevoel de muziek betekent. Pas dan kun je haar overbrengen op de luisteraar.

"Wat een stuk groots maakt, ondanks alle tegenstellingen tussen de frases, is de innerlijke eenheid, de eenheid in structuur. En dat bedoel ik niet op een intellectuele manier. De noten zijn gerelateerd aan elkaar, ze hebben een verantwoordelijkheid. Je kunt niet zomaar hier of daar een nootje toevoegen. Dat is een soort religieuze gedachtegang. Componisten die gelovig waren, maar niet op de conventionele manier, schreven dingen aan God toe, hun scheppingskracht bijvoorbeeld. Beethoven en Haydn deden dat. Religieus besef kan een grote rol spelen.

Sommige mensen vinden mij een intellectueel musicus, omdat ze het denken niet als onderdeel zien van de muziek

"Toen ik vijftien was, hoorde ik Bachs 'Matthäus-Passion' onder leiding van de cellist Pablo Casals. Ik was nog nooit naar een muzikale gebeurtenis geweest die vijf uur duurde, en deze uitvoering kwam recht uit het hart, iedere frase was diep gevoeld. Ik kwam niet over dat concert heen, die belevenis heeft me enorm gevormd. Er is toen zeker een Bachzaadje geplant."

Casals was een beroemdheid, ook met de pianist Vladimir Horowitz en de componist Benjamin Britten, niet de minste namen uit de muziekgeschiedenis, heeft u nauwe banden onderhouden. Hebben deze grote geesten u ook levenslessen geleerd?

"Zeker. Britten deed veel voor de gemeenschap, schreef muziek die de mensen uit het dorp konden uitvoeren. Het is heel belangrijk om niet zo cerebraal te worden dat je het contact met eenvoudige dingen verliest. Die kunst verstonden Casals en Horowitz ook. Ze gaven me les in muziek, en hun muziek was gevoel. Hun menselijkheid is me altijd bijgebleven.

Ik probeer tot de kern van een stuk te komen, met heel mijn hart en mijn hoofd

"Sommige mensen vinden mij een intellectueel musicus, omdat ze het denken niet als onderdeel zien van de muziek. Mijn analyse staat niet los van de noten, noten kunnen een mensenleven weerspiegelen. Het is niet intellectualistisch om uit te zoeken wat het doel, de richting is van muziek. Dat wordt het pas als wat je doet zo moeilijk te volgen is dat je de kracht van een stuk verliest."

U hebt een tijdje bij Horowitz gestudeerd, zijn persoonlijkheid is tegenovergesteld aan die van u, hij was een virtuoos en hing de clown uit.

"Die clown, dat is precies wat hij wilde. Horowitz is de intelligentste mens die ik heb mogen ontmoeten. Hij begreep de harmonie van een stuk, studeerde daar hard op. Aan zijn spel hoor je dat hij harmonisch denkt, als een van de weinigen. Horowitz kende de grote geheimen van het pedaal, ik analyseer zijn spel vanuit mijn geheugen: adembenemend. Kennis over het pedaal begin ik nu pas een beetje te ontwikkelen, op mijn zeventigste, niet erg virtuoos... Pedaalgebruik gaat over het binnenlaten van licht."

Staat u virtuoos in het leven?

"Absoluut niet. Ik sta onbeholpen in het leven; sommige mensen zeggen dat ik mijn onbeholpenheid heel goed exploiteer. Nee, ik ga niet makkelijk van a naar b. Mijn leven zit in de muziek, echt - en ook daar lukt niets vanzelf. Ik probeer tot de kern van een stuk te komen, met heel mijn hart en mijn hoofd. Dat gaat nooit makkelijk, en ik associeer juist gemak met virtuositeit. Ik schud de dingen niet uit mijn mouw, alles wat ik uiteindelijk speel heeft me enorm veel inspanning gekost. Ik ben een harde werker, maak veel uren, en ben zeer toegewijd."

Murray Perahia speelt muziek van Bach, Mozart, Schubert en Beethoven: vanavond in Muziekgebouw Eindhoven en zondag in het Concertgebouw in Amsterdam. Zijn recente album met Bachs Franse suites nam Murray Perahia op voor Deutsche Grammophon.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
In Perahia's pianospel heersen orde en netheid

Ik ben in staat om te werken, ondanks grote spanningen, onzekerheden, twijfel en vragen

Naar mijn idee wordt er te weinig waarde gehecht aan de stemvoering, aan het creëren van een lijn

Sommige mensen vinden mij een intellectueel musicus, omdat ze het denken niet als onderdeel zien van de muziek

Ik probeer tot de kern van een stuk te komen, met heel mijn hart en mijn hoofd

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.