Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Movies that Matter: Wat de vlucht met een vluchteling doet

Cultuur

Belinda van de Graaf

Movies that Matter

Mahamat-Saleh Haroun staat in zijn tedere familiekroniek 'Une Saison en France' stil bij het dagelijks leven van vluchtelingen in Parijs. Het is expliciet geen sensatieverhaal.

In zijn eerste, veelgeprezen film 'Bye Bye Africa' speelde Mahamat Saleh Haroun (56) zichzelf: een filmmaker die vanuit Frankrijk terugkeert naar Tsjaad om zijn moeder te begraven en te midden van chaos en ontreddering een film te maken. In een van de meest aangrijpende scènes maakt hij een motorrit door de hoofdstad N'Djamena. Hij rijdt langs de bioscopen uit zijn jeugd die allemaal in puin liggen.

Lees verder na de advertentie

Haroun bleef doorfilmen in zijn geboorteland, vaak onder gevaarlijke omstandigheden en omringd door lijfwachten. Langzaam groeide hij uit tot een van de de meest bejubelde cineasten van het Afrikaanse continent én tot nationale held, vooral na bekroningen in Cannes en Venetië. Met films als 'Abouna', 'Daratt' en 'Un Homme Qui Cri' zette hij Tsjaad op de kaart. Hij gaf het land een gezicht en een stem.

Uiteindelijk werd hem gevraagd toe te treden tot de regering. Haroun accepteerde vorig jaar het ambt van minister van cultuur, zij het met een kleine aarzeling. "Ik ben vóór alles een filmmaker, geen politicus", vertelde hij in januari op bezoek in Rotterdam.

Regisseur en voormalig cultuurminister van Tsjaad, Mahamat-Saleh Haroun

"Maar ik heb toegezegd omdat ik mijn steentje wil bijdragen aan de opbouw van Tsjaad. Ik wil een filmschool stichten. Geen workshop van twee of drie weken, georganiseerd door Oxfam, maar een echte filmopleiding van vier of vijf jaar. Voor jonge filmmakers uit Tsjaad, maar ook uit Kameroen, Gabon en de Centraal Afrikaanse Republiek. Zodat Afrikaanse filmmakers hun eigen verhalen kunnen vertellen en hun eigen beelden kunnen scheppen."

Ondertussen maakte hij ook een nieuwe film, 'Une Saison en France', die hij voor het eerst in zijn woonplaats Parijs situeerde. Het is een tedere familiekroniek waarin Haroun met grote precisie het verhaal vertelt van twee broers die zijn gevlucht voor oorlog en geweld in de Centraal Afrikaanse Republiek. In Frankrijk proberen ze een nieuw bestaan op te bouwen.

Abbas, gespeeld door de Franse veteraan Eriq Ebouaney, die eerder de titelrol speelde in Raoul Pecks 'Lumumba', was in zijn thuisland leraar Frans. Nu staat hij samen met zijn nieuwe liefde Claire, gespeeld door Sandrine Bonnaire, op de markt. In een kleinere verhaallijn volgen we zijn broer Etienne, een docent filosofie die inmiddels bewaker is in een apotheek. De broers lijken hun draai te hebben gevonden, maar dat is schijn. De asielprocedure breekt ze op.

U bent ruim dertig jaar geleden zelf als vluchteling naar Frankrijk gekomen en u voelde nu voor het eerst de behoefte om te reflecteren op het lot van migranten?

"Ja, het gaat niet alleen om de manier waarop vluchtelingen worden behandeld door de politiek en de administratie, maar ook om de manier waarop ze worden afgebeeld in mainstream films. De nadruk ligt al te vaak op het spektakel, op drama met een uitroepteken.

"We zien vluchtelingen die in kleine bootjes de zee op gaan. We zien vreemdelingen die afglijden in de criminaliteit. Maar dat zijn clichés, abstracties. Zelden zie je een film over het alledaagse leven, over iemand met een gezicht, een familie, een verhaal en een geschiedenis."

De meeste films over vluchtelingen blijven aan de buitenkant?

"Ja, precies. Volgens mij leer je mensen kennen door iets van hun intieme leven te laten zien. Daarom kijk ik achter de voordeur naar een vader, Abbas, die een maaltijd maakt voor zijn kinderen, en die liedjes met ze zingt op weg naar school.

"Diezelfde vader kampt met nachtmerries. Hij heeft visioenen van zijn vrouw die tijdens de vlucht om het leven is gekomen. Ik toon expres niet de reis, omdat die al zo vaak is getoond. Ik concentreer me op wat zich in het hoofd van de man afspeelt."

Abbas heeft ook seksuele problemen, precies zoals zijn broer. Bij mijn weten is het voor het eerst dat dat in een film over vluchtelingen wordt aangekaart.

"Dit hoort bij het intieme verhaal dat ik wil vertellen. Uiterlijk zien we twee sterke mannen. Ze hebben de vlucht overleefd. Ze zijn aan het werk. Maar ze dragen wel degelijk een tragedie met zich mee die zich niet alleen psychisch, maar ook fysiek uit.

Zo gauw je vluchtelingen als een stroom opvoert, maak je ze anoniem en schep je afstand

Filmmaker Mahamat-Saleh Haroun

"Mannen krijgen bijvoorbeeld last van impotentie. Het is meestal van voorbijgaande aard maar het kan, zoals te zien in de film, nieuwe liefdesrelaties onder druk zetten. Iemand die daar heel mooi over geschreven heeft is de Frans-Marokkaanse schrijver Tahar Ben Jelloun. In zijn boek 'La Plus Haute des Solitudes' schrijft hij over migranten en de problemen die ze hebben."

Is er veel veranderd sinds u begin jaren tachtig naar Frankrijk kwam?

"Ja, extreem-rechts was natuurlijk nog niet zo machtig. Maar wat cruciaal is, is de beeldvorming over migranten. In de cinema is het aantal sensationele verhalen over vluchtelingen sterk toegenomen. Maar zo gauw je vluchtelingen als een stroom opvoert, maak je ze anoniem en gezichtsloos, en schep je afstand. Ook als je goede bedoelingen hebt, zoals Gianfranco Rosi met zijn Lampedusa-film 'Fuocoammare'.

"Daarbij is ook het politieke discours gewijzigd. Ik herinner me een uitspraak van Michel Rocard, eind jaren tachtig eerste minister onder Mitterrand. Hij had het erover dat Frankrijk niet alle ellende van de wereld op zich kon nemen. 'Toute la misère du monde' werd een soort slogan, onlangs nog herhaald door Emmanuel Macron. De taal die politici bezigen en het soort beelden dat we de wereld in sturen, bepalen in grote mate hoe we over vluchtelingen denken. Cinema draagt bij aan de stigmatisering van de vreemdeling."

Zijn uw werk als filmmaker en uw ambt als minister van cultuur van Tsjaad wel goed te combineren?

"De politiek is een totaal andere wereld. Ik ben het niet gewend. Maar van een dictatuur met één partij en één dagblad, zijn we overgegaan naar een jonge democratie met een meerpartijenstelsel en een vrije pers. We kunnen tegenwoordig kiezen uit verschillende kranten en televisie- en radiozenders, en mensen mogen demonstreren. Het duurt lang, we zijn er nog niet, maar ik denk dat we stapje voor stapje iets kunnen opbouwen."

Abbas met zijn kinderen en nieuwe geliefde Claire, in de speelfilm 'Une Saison en France'

Één jaar minister van cultuur

Enkele dagen na het interview trad Mahamat-Saleh Haroun af als minister van cultuur van Tsjaad. Hij diende zijn ontslag in op 6 februari, na een geschil met de zittende regeringsleiders. Sinds eind januari waren er in Tsjaad stakingen van ambtenaren tegen salariskortingen.

Haroun weigerde een lijst met namen te overhandigen van stakende ambtenaren op zijn ministerie. Hij zei dit op morele gronden niet te kunnen doen. Haroun was precies een jaar minister. Tijdens zijn ambtsperiode breidde hij onder meer de nationale bibliotheek uit met 3000 boeken en riep hij een grote literatuurprijs in het leven.

Het Movies that Matter-festival duurt van 23 tot 31 maart en vindt plaats in Den Haag.

Exclusieve middag voor Trouw-abonnee

Op zaterdag 24 maart gaat Trouw-redacteur Frank Straver in gesprek met regisseur Filip Antoni Malinowski over diens klimaatfilm Guardians of the Earth. Hierna is Aus Dem Nichts te zien, met aansluitend een een vraaggesprek met strafrechtadvocaat Bart Stapert onder leiding van filmcriticus Remke de Lange.

Deze twee films zijn exclusief voor Trouw-abonnee's te bezoeken. Zie voor meer informatie: Trouw.nl/exclusief


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Zo gauw je vluchtelingen als een stroom opvoert, maak je ze anoniem en schep je afstand

Filmmaker Mahamat-Saleh Haroun