Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mohammed Benzakour schreef het eerste Berbers spreekwoordenboek: Eén tuinboon maakt nog geen erwtensoep

Cultuur

Sander Becker

Schrijver Mohammed Benzakour: 'Met mijn moeders generatie zou vrijwel de hele Berbertaal in het graf verdwijnen'. © Maartje Geels
Interview

Wie de ziel van de Berbers wil leren kennen, moet van hun spreekwoorden en gezegden proeven. Schrijver Mohammed Benzakour stelde er een boek mee samen. Hij schetst een eigenzinnig volk met een opvallende voorliefde voor schunnige spreuken.

Zeven jaar geleden kreeg de moeder van schrijver Mohammed Benzakour (46) een infarct. Ze raakte verlamd en verloor haar spraak. "Op dat moment realiseerde ik me hoeveel vragen ik haar nog wilde stellen voordat ze dood zou zijn en in een kistje terug zou reizen naar Marokko", vertelt Benzakour. "Maar wat ook ineens tot me doordrong, was dat met haar generatie vrijwel de hele Berbertaal in het graf zou verdwijnen."

Lees verder na de advertentie
Wie de Berber wil begrijpen, moet zijn 'taal en humor' doorgronden, meent de schrijver

Het Berbers wordt met uitsterven bedreigd, waarschuwde vorig jaar ook Unesco, de VN-organisatie voor werelderfgoed. Er bestaan nauwelijks geschreven bronnen van de taal, want het is vooral een orale traditie. Weliswaar lopen er nog 16 miljoen sprekers rond, verspreid over Marokko en de rest van Noord-Afrika en de meeste van de 340.000 Marokkanen in Nederland zijn ermee opgegroeid. Maar over de hele linie verliest het Berbers terrein.

Rampzalig als zo'n rijke traditie zou verdwijnen, dacht Benzakour. Als Noord-Marokkaanse Berber die als kind met zijn ouders naar Nederland kwam, wilde hij iets doen om die 'prachtige cultuur' te behouden. Een extra motivatie was de opstand die Berbers twee jaar geleden ontketenden tegen het gezag in Rabat. "In de media wordt sindsdien veel over Berbers geschreven", zegt Benzakour. "Maar wat weten we nou echt over ze? Wat is de ziel van de Berber? Daar wilde ik naar op zoek."

Casetterecorder

Wie de Berber wil begrijpen, moet zijn 'taal en humor' doorgronden, meent de schrijver. Daarom verdiepte hij zich in het aspect van taal dat hij het allermooist vindt: spreekwoorden en gezegden. Zes jaar lang reisde hij voor etnologisch veldwerk op en neer naar Marokko. Gewapend met een cassetterecorder sjokte hij op een ezeltje van het ene naar het andere dorp. Overal vroeg hij oude mannen en vrouwen of ze nog een wijze spreuk kenden.

En nu beschikken we dus over het allereerste Berbers spreekwoordenboek. De titel, 'Tien op een ezel', is meteen de eerste uitdrukking, die vol-uit luidt: 'Hij ziet er tien op een ezel'. Dit betekent zoiets als 'hij is kierewiet' of 'hij ziet ze vliegen' - want er passen uiteraard geen tien mensen op een ezel.

Het boek bevat een selectie van de driehonderd grappigste, mooiste of ontroerendste gezegden. De spreuken staan fonetisch weergegeven in het Berbers, met daaronder de letterlijke vertaling, een uitleg over de betekenis en waar mogelijk een Nederlands equivalent. De schrijver praat alles aan elkaar met persoonlijke verhalen, herinneringen en anekdotes.

Schunnig

Veel gezegdes zijn nogal 'schunnig', zegt Benzakour. Neem nou: 'Vrouwen en vissen zijn het best in het midden'. De Berbers hebben volgens de schrijver nooit een probleem gehad met de 'vlezige strekking' van deze uitdrukking. Nog zo'n gewaagd voorbeeld, iets cryptischer: 'Wie schoonheid huwt, is twee keer op bedevaart gegaan'. In dit quasi-onschuldige zinnetje wordt de heilige verrukking van de bedevaart naar Mekka gelijkgesteld aan het echtelijke slaapkamergenot van de man. Er zijn landen waar je voor minder achter de tralies belandt, maar bij de Berbers kan het allemaal.

Die vrijheid komt voort uit het feit dat de Berbers van oudsher niet islamitisch waren, maar 'animistisch': ze geloofden in de natuur, de zon, de zee enzovoort. Mannen en vrouwen dansten openlijk met elkaar. Rond liefde en seks heerste een opvallend vrije moraal. "Dat krampachtige kwam pas toen de Arabieren binnenvielen", aldus Benzakour. "Zij lieten de Berbers met geweld knielen voor Allah."

De onderdrukking moet een hard gelag zijn geweest, want Berbers zijn volgens de schrijver een eigenzinnig, trots en anarchistisch volk dat nauwelijks gezag duldt. 'Berber' komt van het oud-Griekse barbaros: een 'barbaar', of eigenlijk een 'brabbelaar' van een taal die de Grieken vreemd in de oren klonk. Maar Berbers noemen zichzelf liever amazigh, wat staat voor 'vrij mens'. 

Hang naar autonomie

In de loop van de eeuwen heeft het volk zich eindeloos verzet tegen overheersing, of die nou kwam van de Romeinen, de Arabieren, de Spanjaarden of uit Rabat. Deze hang naar autonomie zie je terug in een spreekwoord als: 'Voor de ogen staat geen hek', wat betekent dat je mag kijken waar je wilt. Of in het gezegde over een trotse man die de oppermachtige zon brutaal toespreekt met de woorden: 'Ga opzij, ik kom van deze kant'.

Je moet in de Berbercultuur je eigen boontjes doppen en niet je hand ophouden

Een ander trekje van de Berbers is dat de eigen verantwoordelijkheid voorop staat, zegt Benzakour. "Je moet je eigen boontjes doppen en niet je hand ophouden, zielig doen, de schuld bij een ander leggen of schaamteloos profiteren. Het beeld dat hier van Marokkanen is ontstaan, klopt dus niet met hoe de cultuur van oudsher is."

Maar het boek is meer dan alleen een volksportret. Er valt ook gewoon een hoop te lachen over al die originele spreuken, waarin een grote rol is weggelegd voor... de tuinboon. 'Eén tuinboon maakt nog geen erwtensoep' blijkt bijvoorbeeld de Berber-variant van 'Eén zwaluw maakt nog geen zomer'. "Berbers zijn gek op tuinbonen", verheldert Benzakour. Ze kennen ook het gassige effect ervan. "'De buik die tuinbonen eet, zwelt op', zei mijn moeder vroeger al, om aan te geven dat alles, ook het stiekeme, vroeg of laat zichzelf verraadt."

Al even luchtig is dit Berberse gezegde: 'Pas toen ze een scheet liet, sloot ze haar benen'. Het Nederlandse equivalent, 'Als het kalf verdronken is, dempt men de put', klinkt toch meteen een stuk zwaarder.

Mohammed Benzakour, 'Tien op een ezel', uitgeverij Ambo/Anthos, 223 blz., € 20,99. Veel spreekwoorden zijn in het Berbers te beluisteren op www.amboanthos.nl/tien-op-een-ezel

© xxx

Deel dit artikel

Wie de Berber wil begrijpen, moet zijn 'taal en humor' doorgronden, meent de schrijver

Je moet in de Berbercultuur je eigen boontjes doppen en niet je hand ophouden